شەریف فەلاح

بەرایی:

سەرنجدان بە ئەدەبیاتی منداڵان لەلایەن ئێمە كوردانەوە دواتر و دێرتر لە هەموو نەتەوەكانی تر دەستی پێكردووە، ئەگەر لە رۆژئاوا «جیمز جان وی» - رۆحانی مەسیحی- یەكەمین كتێبی لە ساڵی 1671 زایینی بۆ منداڵان نووسی و لە ئەمریكا یەكەمین خوێندنگەی منداڵانی تەمەنی 9 بەرەو 16  ساڵ لە ساڵی 1803 زایینی دادەمەزرێت  و لە ئێرانیشدا لە ساڵی 1341 هەتاوی، ئەنجومەنی كتێبی منداڵ دادەمەزرێت. تەواوی ئەمانە باس لەوە دەكەن كە نەتەوە جیاوازەكان لەمێژە بۆ بەدەستهێنانی ئامانجەكانی خۆیان و سازدانی كۆمەڵگایێكی ئایدیال ئەم رەوتەیان دەست پێكردووە و بۆ پێشڤەبردنی ئەدەبیاتی منداڵان هەوڵێكی زۆر دەدەن، بەداخەوە بە هۆی جۆراوجۆری سیاسی، كۆمەڵایەتی ئێمە هێشتاكە لە سەرەتای رێگە داین، هەرچەندە رەنگە بتوانین ئەوەش بڵێین كە ئێمەش لەم چەند دەیەی دواییدا سەرنجمان داوەتە ئەدەبیاتی منداڵان و دەستمان پێكردووە و جێگەی خۆشحاڵییە كە چووینەتە ریزی ئەم بزووتنەوە جیهانیەوە هەرچەندە  رەوتەكە پچڕ پچڕ و لەرزۆكی و لاوازیی زۆری پێوە دیارە كە هۆیەكانی لە چوارچێوەی ئەم وتارەدا ناگونجن.

 منداڵ وەك بەرهەمی ژیانی دوو مرۆڤ كە پێكهێنەری بچووكترین پێكهاتەی كۆمەڵایەتیی هەر كۆمەڵگایەكە، شیرینی و چێژێكی تایبەت بە ژیان دەبەخشێ‌ و كەش و دۆخێك لەناو ژیانی دوو رەگەزی نێر و مێ‌ و دوو هاوسەردا دەڕەخسێنێ‌ كە هەم لە هەمبەر یەكتردا دەروەستیان دەكات و هەمیش ئەو هەستەیان لەلا دروست دەكات كە بەرامبەر بە یەكتر وەفادار و ئەمەگناس بن. بۆیە منداڵ كە شیرینترین بەرهەمی ژیانە، پێویستی بە ژینگەیەكی پاك و بێگەرد، پەروەدەیەكی تۆكمە و ئوسوولێ‌ و دەرەتانێك هەیە تێیدا گەشە بكات و چاوەڕوانیی نەوەیەكی پڕ بەهرەی لێ‌ بكرێت. ئەم منداڵە خاوەنی دونیا، خەون، جیهانبینیی تایبەت بە خۆیەتی، هەربۆیە پێویستی بە ئەدەب و ئاخاوتن و دەربڕینی مناڵانە و تەنانەت گۆكردن و فۆنەتیكی تایبەت هەیە كە دوور بێت لە دونیا و خەونی گەورەكان. دونیایەك كە وشە و پەیڤ و دەربڕینەكان شیرین، خەیاڵاوی و تژی لە مۆسیقا و بەری بن لە قین و بوغز و تووڕەیی. چونكە منداڵ هەڵگر و خاوەنی رۆحێكی ناسك و بێگەرد و شیرینە كە دڕدونگە لەگەڵ توندوتیژی و كێشمەكێش و دەمەقاڵە و دۆخی ئاڵۆزی ژیانی ئەمڕۆی گەورەكان.

پوختەی وتار:

ئەم وتارە كە لەسەر دۆخی ئەدەبی كوردیی منداڵانە لە رۆژهەڵاتی كوردستان، جەخت لەسەر میتۆدی مێژوویی ـ گێڕانەوەیی دەكات و تێیدا باس لە سەرەتاكانی سەرهەڵدان و لەدایك بوونی ئەم ئەدەبە لە قۆناغە جیاكانی ژیانی كۆمەڵایەتی، فەرهەنگی و سیاسیی كورد لەو بەشەی كوردستان دەكات. سەرەتا ئاوڕ لەو توخم و هەوێنە كۆمەڵایەتی و توخمە منداڵانەیە دەداتەوە كەلە ئەدەبی زارەكی، خۆماڵی و لایەلایە، لاواندنەوە و ئەدەبی ئایینی، پەروەردەیی و ئامۆژگاریدا بەرهەم هاتوون. دواتر دەپەرژێتە سەر قۆناغەكانی شیعری كلاسیك كە لەودا شاعیرانی سەردەمی كلاسیك بە شێوەی لاوەكی لایەكیان لە ئەدەبی منداڵان كردۆتەوە و دواتر دەپەرژێتە سەر قۆناغ و رەوتەكانی دیكە كە لە دوای شۆرشی گەلانی ئێران و لە پەراوێزی سەرهەڵدانی قۆناغی ئەدەبی مۆدێڕندا ئەدەبی منداڵان و بەتایبەت شێعر و هەتاڕادەیەكیش چیرۆك و شانۆ گەشەیان كردووە و تێیدا ئاماژە بە چەند ناو و دەنگ و دەقێك دەكرێت.

وشە سەرەكییەكان:

منداڵ، ئەدەبی زارەكی و ئامۆژگاری، ئەدەبی لایە لایە،  ئەدەبی منداڵان لە رۆژهەڵات، شیعر

دۆخی ئەدەبی زارەكیی منداڵان:

لەبەر ئەوەی پێكهاتەی كۆمەڵایەتیی كوردەواری لە رۆژهەڵاتی كوردستان، پێكهاتەیەكی خێڵەكی و عەشیرەیی بووە و لەژێر كاریگەریی سەردەمی فیۆدالیزمدا بووە و هەروەها بەهۆی ژیانی گوندی و كشتوكاڵی و لەلایەكی دیكەشەوە هەڵكەوتەی جوغرافیایی و شاخاوی بوون، ئەمانە هەموویان دەستیان داوەتە دەستی یەكتر هەتا رەنگدانەوە و شوێن پەنجەیان لە بیركردنەوە و خەیاڵ و قسەكردنی ئاخێوەرانی ئەم كۆمەڵگایەدا هەبێت. ژێردەستە بوون و نەبوونی كیانێكی سیاسی، كۆمەڵایەتی و فەرهەنگیی ناوچەیی، قەدەغە بوونی زمانی دایك و زاڵبوونی كولتوور و زمانی فارسیش دەرەتانی ئەوەیان نەڕەخساندووە هەتا سیستمی خوێندن و نووسین بێتە ئاراوە، لێرە دایە كە ئەدەبی زارەكی و ناوچەیی و تێگەیشتنی رووكەشیانە بە شێوەی سینە بە سینە و زار بە زار و لە كاتی كاركردن و تێكۆشانی رۆژانەدا منداڵ كە دوورە لە سیستمی خوێندن و پەروەدە، تێكەڵ بە كۆمەڵ دەبیت و لەگەڵ دایك و باوك و برا و خوشكدا فێری  ژیان دەبێت. قسە و مەتەڵ، حیكایەت و راز و سەربوردەی شیرین و ناخۆش و بەسەرهاتی شكست و سەركەوتنی سەركردە و سەرۆك خیڵ و هەروەها قارەمانە خەیاڵاوی و ئەفسانەییەكان كەلە زاری گەورەكانەوە دەوترێنەوە لەبەر دەكات و لەلای دەبنە فیلمی ژیان. ژیانی ئاوارەیی، دەربەدەری، هێرش و قەڵاچۆ، وای لە تاكی كورد كردووە كە پەرەوەردەیەكی توندڕەوانە و بەرەنگاریخوازانە بگرێتە بەر، دایك و باوكی كورد لە چاخەكانی رابردوودا چونكە بە شیری بەرەنگاری گۆچ كراون، هەموو شتێكیان بە چاوی بەرهەڵستكاری و راچەنینەوە چاو لێكردووە، بۆیە منداڵی كورد لە كاتی لەدایك بوونیدا بە "دەسترازە" دەبەسترێتەوە و شیعری لایەلایە و لاواندنەوە، خەواندن و ژیركردنەوەی شیعری، بەرگری و بەرخودان و جەنگاوەرییە. منداڵی كورد هەر لە كاتی گڕوگاڵ و لەناو لانەكە و بێشكەدا بەپێی دۆخ و كەشی ئەو سەردەمە بارهاتووە. ئەو پەروەردەیە لە خەیاڵ، زەین و بیركردنەوەیدا جێگای گرتووە.

بۆیە دایكی مەهابادی بەم چەشنە كۆرپەكەی لاواندۆتەوە و بە نەخوێندەواریی خۆیەوە ئەم شیعرەی خولقاندووە:

لای لای دایكم، لای لای

دایكەكەی دایكم، لای لای

رۆڵە شیرینەكەم، لای لای

چەند چاك و پرت بۆ دەخولامەوە

لەبەر سێبەرت نەحەسامەوە

هەی لایە لایە، رۆڵە

دەك خاك بەسەرم، رەنجم بە بایە

لەم شێعرەدا بەرد و ئازار و رەنج و كوێرەوەری پەنگ دەخواتەوە و دایكی دڵپڕ لە ئازاری كورد دەیهەوێ‌ بە وبیرهێنانەوەی ئە بڕك و ئازارانەی بەسەر خۆی و گەلەكەی هاتووە، هەم ئوخژنێك بە دڵیدا بێت و هەم بە دەرسدادانی كۆرپەكەی بیكاتە خەو.

یان لەم دوو بكۆپلەیەی دیكەدا دەڵێ‌:

خۆزگەم بە مەلان هەر شەو لە شاخێ‌

نەك بە دەستەی خۆم هەر ئاخ و داخێ‌

بە تانەی دۆست و بێگانان خۆم

بە وێنەی مەجنوون وێڵی كێوان خۆم

هەرچەند زۆرێك لە شیعرەكان، لەگەڵ تایبەتمەندی، خەون و خەیاڵ و دونیای منداڵ بەدوورن، بەڵام دایكی كورد وەستایانە و بەپێكانی دوو ئامانج كۆرپەكەی پێ‌ لاواندۆتەوە و كردوویەتە خەو و كوڵ و ئازاری ناخیشی هەڵڕشتووە.

یان لەم شیعرەی خوارەوەدا دایك كۆرپەكەی كە دیارە كچە بەم چەشنە دەكاتە خەو:

بە كەس كەسانی نادەم

بە كەس كەسانی نادەم

لە كەس كەسانم كەسێ‌

لەناو پارچان ئەتڵەسێ‌

بە پیاوی پیری نادەم

 بە رێگای دووری نادەم

بە زێڕی سووری نادەم

نایدەم بە كوڕە خەیاتێ‌

 دەیبا دوورە وڵاتێ‌

نایدەم بە خانی بەبا

ماڵی زۆرە و زووی دەبا

دەیدەم بە حەمە خوڵێ‌

بیكا بە دەسكە گوڵێ‌

بی نێتە بانی دڵێ‌

دیارە لە هەندێ‌ لە شیعرە زارەكی و لاواندنەكاندا وەك چیرۆك و حیكایەتەكان، كە پڕن لە پەری، جنۆكە، دێو و درنج و حیكایەتخوان پڕو باڵیان پێدەدات و لە كۆتاییدا قارەمان و كوڕە پاشا هەڵدەكەوێ‌ و هەموویان لەت و پەت دەكات، لە شیعرەكانیشدا گورگ و كەمتیار و شەوە و تاریكی دەور دەگێڕن و دایك بەو زمانە شیرینەیەوە لە ماڵی خۆیانی دووور دەخاتەوە و بەرخە بچكۆلەكەی دەكاتە خەوێكی شیرین و لەناو نوێن و لانكدا بەجێی دیڵێ‌. بۆیە هەمیشە مناڵانی كورد لە تاریكی و ئاژەڵان دەترسن:

گورگانە شەوی، گورگانە شەوێ‌

بەرخە بچكۆلەكەم، خەوی لێ‌ بكەوێ‌

لوورەی تۆی ناوێ‌، لای لایەی ئەوێ‌

ئەڵێ‌ لە ماڵی ئێمە دووركەوێ‌َ

بە ناوەرۆكی ئەم شیعرەدا دەردەكەوێ‌ كە مەڵبەندی كوردان ناوچەیەكی شاخاوی و كوێستانیە، زستانان كوردستانیش بەفر دایدەپۆشێ‌ دایكانی "ناوچەی موكریان" لە شەوانی زستاندا ئەم لایەلایانە بۆ كۆرپەكانیان دەخوێنن، كاتێك بەفر دونیا سپی پۆش دەكات، گورگە برسییەكان لە بەدەستهێنانی نێچیر لە كوێستانان هیوابڕاو دەبن، بۆیە دادەكشێن بۆ گوند و ئاوایی بنار شاخ و پێدەشتەكان و هەندێ‌ جاریش زەبر لە مەڕ و ماڵاتی خەڵك دەدەن كە لەم بارەوە گەلێك بەسەرهات لە كوردەواریدا تۆمار كراوە، بۆیە ئەم كارە بۆتە هەوێنی شیعری لاواندانەوە لەلای دایكانی كورد.

دایكی سنەیی بەو خەیاڵە ورد و بەربڵاوە خۆیەوە بەم چەشنە كۆرپەكەی دەكاتە خەو:

رۆڵەم لایە لای، كۆرپەكەم لای لای

جگەرگۆشەكەم، كۆرپەم لایە لای

رۆڵە خەوت بێ‌، خەوی نازەت بێ‌

سەحرا و سەرزەوی پایەنازن بێ‌

رۆڵەی ئازیزم، جگەرگۆشەكەم

ئارامی دڵی پڕ خرۆشەكەم

بینایی چاوم، رۆح و رەوانم

دڵخۆشی دڵم، ئارامی گیانم

رۆڵە بۆ خاتر ئەواڵان لە كۆ

دایە نەوینێ‌ مەرگ دیدەی تۆ

رۆڵە لایە لای، كۆرپەم خەوت بێ‌

دەس فریشتەكان، لەژێر سەرت بێ‌

دایكی كورد سەرەڕای نەبوونی دەرەتانی خوێندن و بارهێنان و هەوڵدان بۆ خوێندن، خاوەن زەین و بیركردنەوەی وردە، جیا لەوەی كە شانبەشانی پیاو بۆ بژیوی ژیان رەنجی كێشاوە و پەروەردەی منداڵدا دەوری سەرەكیی گێڕاوە هەر بۆیە لە بەرهەمهێنان و خولقاندنی ئەدەبی زارەكی، بەیت و باو، حەیران و بەتایبەت ئەدەبی لاواندنەوەدا دەوری بەرچاوی هەبووە. لایە لایە بەرهەم و هەڵێنجراوی بیر و هزری دایكانی رەنجەڕۆی كوردە كە هیچكات تەنانەت پلە بەرزەكانی ئەكادیمیشیان تەنانەت بە زەیندا نەهاتووە. بەڵام ناوەرۆك و كێشی ئەم لایە لایە شەفاف و بێ‌ گرێ‌ و گۆڵانە هەندێ‌ جار شان لە شانی بەرزترین شیعری شاعیران دەدات، هەروەك لە دەقی ئەم ئەدەبەدا دیارە لە پرسە رۆحی، دەروونی، هونەرییەكانەوە بگرە، هەتا سیاسەت و دیاردە كۆمەڵایەتییەكان هەموویان لە دووتوێی ئەم لایەلایانەدا دەردەكەون و دایك نەرم و نیان و جوانترین وشەكان لە پێدەشتی بێخەوشی زەین و خەیالی كۆرپەكەیدا دەچێنێ‌.

یان دایكانی بیجاڕی بەم چەشنە منداڵەكانیان لاواندۆتەوە:

لای لای لای لای

بەوە لای، نەوە لای

لای لای رادەكەم لای لای دەروێشێ‌

خوابكێ‌ كوڕەكەم هیچ كوورەی نەیشێ‌

لای لای رادەكەم لای لای خەیرد بوو

دوعای ئیمامان لەژێر سەرت بوو

لای لای رادەكەم وە گوڵ قرمزی

خوا بكە بەدگۆیان چر ایان نەسووزێ‌

لای لای دەكەم تا خۆر ئەڵدیای

تا مەل و مۆر لە كونا دەرای

لای لای دەكەم تا خۆر بنیشێ‌

خوا بكەی دوژمنەكانۆ وە شادگ نەنیشێ‌

بەهۆی زاڵبوونی سیستەمی پیاوسالاری لە كۆمەڵگای كوردەواری بەشی زۆری لاواندنەوەی دایكان بۆ رۆلەكانیان بۆ كوڕان بووە و منداڵی كوڕ زیاتر لە كچ نازی كێشراوە، هەربۆیە كۆرپەی كوڕ و خەون و خەیاڵەكانی زیاتر بوونەتە هەوێنی شێعری لاواندنەوەی دایكان.

بۆیە ئەم خەیاڵە پیاوسالارانەیە لە شیعری لاواندنەوەی دایكی كرماشانیدا بە جوانی دەردەكەوێ‌:

خوا بیات نیازم

هەفت ژن ئەڕات بخوازم

ئەوەڵ بەگلەربەگی بوو

دووەم حوسنای پەری بوو

سییەم تورك و تەماشا

چهارەم دوست ئەحمەی پاشا

پەنجەم میوانی گلودەر

شەشەم میوان وەڕی خەر

یان لە لایەلایەكی دیكەدا دایكی كرماشانی هەمان هەستی بە سەرەتی (ئەولەویەت) زانینی كوڕ بەسەر كچ دووپات دەكاتەوە و دەڵێ‌:

رۆڵە هەف ژن ئەراد بخوازم

یەكی بەگلەربەگی بوو

یەكی دوخت خانلری بوو

یەكی ئیسم پەری بوو

یەكی دوور بێ‌ لە گوشێ‌

یەكی مانگا بدووشێ‌

یەكی قالی بافە بوو

یەكی خەسیوورە مەوافیە بوو

وشەكانی بیگلەربەگ، خانلر و... دەربڕی كش و دۆخ و سیستەمی فیۆدالیزمی و سیستەمی نەریتیتی ئەوكاتی كۆمەڵگایە كە دایك لەم لایەلایەدا بە زمانی شیعر، باس لە دەسەڵات، رەسەنایەتیی بنەماڵە، مڵك و سامان و پێگەی كۆمەڵایەتی و سیاسی دەكات لە كۆمەڵگا فیۆدالییەكاندا هەركەس بە سیستمی دەسەڵات و خان و ئاغاواتەوە نزیك ببوایە خاوەن شان و شەوكەت بوو، بۆیە دایك لە لاواندنەوەی خۆیدا ئاواتەخوازە كوڕەكەی لەو توێژەی كۆمەڵ شەریكی ژیانی هەڵبژێرێ‌.

سروشت و جوغرافیای هەر مەڵبەند و دەڤەرێك و پیشە و كاری دانیشتوانەكەی و شێوەی ژیانیان لە ئاخاوتن و دەربڕین و خەیاڵیاندا رەنگ دەداتەوە، هەورامان هەرێمی ئەشق و جوانی، مەڵبەندی شاخاوی و پڕ لە رەمز و راز و سەربوردە، چاوگەی هونەر و پیشە دەستییەكان لە گۆرانی و مۆسیقا و سیاچەمانە و لایەلایەی دایكاندا بە جوانی رەنگی داوەتەوە:

ئوسا كار خاس جە دار مەڵهەمێ‌

بێشكە و پەی تاشۆ گڵێنە و چەمێ‌

سەرینو سەرەیت پەڕوو ژەرەژا

پڕ بۆ جە بۆنوو گوڵاڵەی كەژا

دەس پێچەنەكەت مەرزەی خام بۆ

هەڵقەی شەش بنش تەڵای تەمام بۆ

گڵونگوو دەسرازەیت هەنا كاری بۆ

سەربێشم هەورێشم جە مرواری بۆ

پەی تۆ ئینە گرد من كەردەنم جەم

ئاواتوو سەوایم تۆ بوسە بێخەم

 

قۆناغی شیعری كلاسیك و ئەدەبی منداڵان:

لە ماوەی نزیك بە سەد ساڵی رابردوودا و پاش ئەوەی كە كۆمەڵگای كوردیش لەژێر كاریگەریی كۆمەڵگاكانی دەورووبەریدا دەبووژێتەوە و كۆمەڵێك لە ئەدیب و رۆشنبیر و شاعیران بە خامەی رەنگین دێنە مەیدانی نووسین و داهێنان و سیستمی خوێندن و نووسین سەرهەڵدەدات، چاپ و بڵاوكراوەكان دەبووژێنەوە و كۆمەڵگای كوردستانیش دەكەوێتە ناو ئەم بازنەیەوە.

وەك سروشتی باوی كۆمەڵگای رۆژهەڵاتی لە مەیدانی ئەدەب و نووسینی كوردیشدا لە قۆناغی كلاسیكیشكدا دیسان شیعر و وەك گوتار و توخمی زاڵی كۆمەڵگا دەوری بەرچاو دەگێڕێت و بەهۆی تایبەتمەندیی "مۆسیقی، كێش و سەروا و ریتم و ئاهەنگ و خەیاڵاوی بوون" مرۆڤی كۆمەڵگای نەریتیی كوردستان خێراتر لەبەری دەكات و خۆی تێدا دەبینێتەوە. هەرچەند دیسان لەم قۆناغەشدا بە شێوەی سیستماتیك و ئەكادیمی منداڵ و پرسی پەروەردە بەهۆی ژێردەستە بوونی كورد نەبۆتە خەمی سەرەكیی نوخبە و رۆشنبیر و بنەماڵە، لەم قۆناغەدا شاعیرانی كلاسیك لە رۆژهەڵات بە شێوەی لاوەكی ئاوڕیان لە دەروون و خەون و خولیاكانی منداڵانی كورد و نەوەكانی داهاتوو داوەتەوە و لایەكیان لێكردوونەتەوە و ویستوویانە لە مەینەتییەكانی ژیان و تاریكی و بێ‌ ئاگایی بە ئاگایان بێنن. منداڵی كورد بەهۆی نەبونی قوتابخانە و خوێندن بێبەری بووە لە زانیاریی سەردەم و تەنیا كوڕی ئاغا، مەلا، خان و دەرەبەگ و خاوەن موڵكەكان ئیزنی خوێندنیان هەبووە و ئەوانەش كە بە كوڵەمەرگی منداڵیان ناردۆتە بەر خوێندن، بەدەست لێدانی "میرزا، مامۆستاكانی مەكتەب و مەلایانی ئایینی لە مزگەوت و خانەقا و تەكیە" وەزاڵە هاتوون و خێرا بەجێیان هێشتووە. لەو ناوەندانەش كە تاقە سەرچاوەی زانست و زانیاریی ئەوكاتی كۆمەڵگای كوردستان بوون، تەنیا وانە دینی و ئایینییەكان و رێوشوێنی عەرەبی و هەندێ‌ وانەی فارسی و شێعرییان پێ‌ لەبەر كردوون.

هەروەك پێشتریش ئاماژەم پێكرد، بەهۆی زەبروزەنگ و ژیردەستەبوونی كورد هەمیشە هەستی پەرچەكردار و بەرەنگاریخوازانە لە زەینیدا ئامادە بووە و ئەم هەستەش لەلای شاعیران بە جوانی خۆی دەرخستووە و تەنانەت لە شیعر و ئەدەبی منداڵانیشدا كە دەبێ‌ دوور بێت لە توندوتیژی و هەستی بەرەنگاری، بەڵام دیسان ئەو هەستە حزووری هەیە. بۆیە مامۆستا هەژار موكریانی كە یەك لەو شاعیرانەیە كە شێعری منداڵان و بەتایبەت لایەلایەی زۆری هەیە، لە هۆنراوەی "لای لایە"‌دا كە ماملێ كردوویە بە گۆرانی دەڵێ:

هـــــــەی لای‌ لایە رۆڵە لای لایە

ئەمشەو بەزەییت بـــە مندا نایە

ژیر بەوە رۆڵەی شیرین و جوانم

لە داخی لانك دەگری دەزانم

دەڵێ بۆ حەپسم بۆ دەستە بەستەم!

بەو بەند و حەپسە من جەستە خەستەم!

لەنَیو كورد نەبێ، دەسرازە نیە

‌ئەو بەند و قفڵ و قەڕازە چیە؟‌

كوڕم من بیرم لە تۆ زیاترە

دەسرازە و لانك ببێ چاترە

راستە تۆ نە‌وەی شێری ژیانی

نەتەوەی پاكی گەلی كوردانی

بەڵام چونكە كورد ئەمڕۆ بێكەسە

‌بەشیان لە دنیا كۆت و مەحبەسە

بۆیە دەتپێچم تا خووی پێ بگری

نەك تا من ماوم لە بەندا بمری

هەی لای لایە، رۆڵە لای لایە

هەزار تێبینی دواڕۆژم لایە

دیسان لێرەدا باس لە خەون و خولیا و خەیاڵی منداڵ نەهاتۆتە گۆڕێ‌ و خەم و ئازارە گشتییەكانی كورد و كوردستان و هەستی بەرگری و بارهێنانی منداڵ بۆ رووبەڕوو بوونەوەی دوژمن و ئاگادار كردنەوەی لە كۆست و تەگەرەكان بوونەتە هەوێنی سەرەكیی ئەم شێعرە. لێرەدا پاساو بۆ دەسترازە و قفڵ و قەڕازە و بابۆڵە كردنی منداڵ لەناو لانەكە و بێشكەدا ئەوەیە كە فێری ئازار و ئەشكەنجە و بەند و زیندان بكرێت. چونكە ئەوە لەلای مرۆڤی كورد بۆتە یەقین كەلە هەموو سەردەمەكان كورد بێگومان تووشی كوشتن و گرتن و ئەشكەنجە و ئازار دەبێت، بۆیە هەر لەناو لانكەوە بەو چەشنە باری دێنن.

هەر لەم قۆناغەدا لە باشووری كوردستانیش شاعیرانێكی وەك مامۆستا فایەق بێكەس، گۆران، پیرەمێرد، كاكەی فەلاح و محەمەدعەلی مەدهۆش لە هۆندنەوە و دانانی شیعری منداڵ و گرنگی دان بە نەوەی نوێ‌ هاتوونەتە مەیدان و گەلێك كاریان كردووە.

لەم قۆناغەدا پێچەوانەی سەردەمی ئەدەبی زاركی و لاواندنەوە، ئیدی رۆڵی دایك لە بەرهەمهێنانی شیعر و ئەدەبی منداڵدا كەم دەبێتەوە و زۆرینەی شێعرەكان لەلایەن پیاوان و بە دەربڕین و ئاخاوتنی پیاوسالاری و خەونی رەگەزی نێرەوە دەربڕاون و ئەمجارە لە زمانی پیاو و باوكەوە كە زیاتر ئەدەبی پەروەردەیی و ئامۆژگارییە لەگەڵ منداڵ دەدوێت و بۆ ژیان و خەبات و نیشتمانپەروەری هانی دەدات. دیسانەوە لە شیعری كلاسیكدا هەمان هەست و رۆح و ناوەرۆك بەسەر شیعری نداڵاندا زاڵە و توخمی ئەدەبی بەرەنگاری دەوری سەرەكی دەگێڕێت.

یان قانع شاعیری چەوساوەكان كە وەك شاعیرێكی نیشتمانی و كۆمەڵایەتی ئاوڕی لە زۆر پرسی كۆمەڵاگا داوەتەوە، بارهێنان و پەروەدەی منداڵی بەلاوە زۆر گرنگ بووە بەم چەشنە كۆرپەی كوردی دواندووە:

رۆڵەی خۆشەویست جگەر گۆشەكەم

مەرهەمی زامی بە پەرۆشەكەم

وەك تۆ پەروەردەی دامێنی منی

بێچووە شێرەكەی خاوێنی منی

منیش لە باوەش دایكێ‌ ترا بووم

بە شیری راستی بەخێو كرابووم

من راسپاردەی باب و باپیرم

فەرموودەی ئەوان هەروا لە بیرم

لەم قۆناغەدا كە نووسین و قوتابخانە و بەشداریی كاری كۆمەڵایەتی دێتە ئاراوە ژن حزووری كەم رەنگە، نەریت و رێوشوێنە باوەكانی كۆمەڵ رێگایان پێنەداوە بێتە مەیدانی نووسین و رۆشنبیرییەوە و خەونەكانی خۆی ئەم جارە بە شیعر و چیرۆك و ئەدەبی نویسیاری بۆ منداڵان بخاتە روو. لە دەقی ئەدەبی نویسیاریی منداڵاندا ئەوە ئیدی پیاوە منداڵ دەكاتە خەو و ئامۆژگاریی دەكات، بۆیە لەم قۆناغەدا ئیدی وشە و پەیڤی ناسك، نەرم و نیان و پڕ لە مۆسیقا و دایكانە پیوار (غایب)ە و پیاو لەباتی ژن بەرهەمی خولقاندووە، بۆیە زرینەی دەقی منداڵان روانگەی پیاوانە و بەرەنگاری و بەرخودانیان پێوە دیارە. شیعرە بەرەنگاری و راپەڕینخوازانەكانی "مەلا ئاوارە" شاعیری شۆڕشگێڕ نموونەی بەرچاوی ئەم مەسەلەیەن كە ئێستاشی لەگەڵ بێ‌ بۆتە پەیڤی سەرزاری پیر و لاو و ژن و منداڵی كورد لە دەڤەری موكریان كە ئەمە نموونەیەكیەتی:

هەتا ئێستا كە منداڵی وردی

خەڵف و نەمامی بێستانی كوردی

كوڕم تۆ كوردی، تۆ بێووە شێری

 نەتەوەی كاوەی ئازا و دلێری

باب و باپیرت، خزم و كەس و كار

زۆریان كێشاوە، مەینەت و ئازار

 بۆ پارێزگاری، ماڵ و مناڵیان

قەت نەوەستاوە، دەس و گۆپاڵیان

بازی كێوی بە، نەك كەوی قەفەز

هەی لایە لایە، رۆڵە لای لایە

هیواری دواڕۆژم لەدەس تۆ دایە

هەی لایە لایە كۆرپەم ساوایە

دایەت ماندووە بۆچ خەوت نایە

 ئەدەبی منداڵان قۆناغی دوای شۆڕشی گەلانی ئێران:     

هەرچەند دوای شۆڕشی گەلانی ئێران بۆ ماوەیەكی كورت بووژانەوەیەكی فەرهەنگی و رۆشنبیری كرایەوە و بەهۆی دامەزرانی رێكخراوی سیاسی، فەرهەنگی و كۆمەڵایەتی كرانەوەیەكی سیاسی پەیدا بوو، بەڵام خێرا ئەو دەرفەتە رەویویەوە و سەركوت و زەبر و زەنگ و قەدەغەبوونی زمانی كوردی راگەیەنرا. بۆ ماوەی 5 ساڵ كەش و دۆخی بێدەنگی رۆژهەڵاتی كوردستانی داگرت، هەتا ساڵی 1363ی هەتاوی و لەگەڵ دامەزرانی گۆڤاری "سروە" و ناوەندی بڵاوكردنەوەی فەرهەنگ و ئەدەبی كوردی "ئینتشاراتی سەلاحەدین ئەیووبی" دیسان جموجۆلچێكی ئەدەبی هاتەوە ئاراوە و كۆتایی دەیەی 1360ی هەتاوی دامەزرانی ئەنجومەنە ئەدەبییەكان لە هەر شارێك بوونە مەكۆ و كۆووبنەەی ئەدیب، شاعیر و نووسەران و دەتوانین وەك قۆناغێكی گرنگ و دەسپێكی ئەدەبی منداڵانیش ناودێری بكەین. لەم قۆناغەدا ئیدی شێعر تاقە تریبوون و ژانر نیە بۆ بەرهەمی ئەەبیی منداڵ، بەڵكوو چیرۆك، شانۆ، فێستێڤاڵی ئەدەبی و شێعر خوێندنەوە و گۆرانی و چالاكیی جۆراوجۆر سەرهەڵدەدەن، لە مەهاباد و بۆكان و سنە چەند گۆڤارێكی تایبەت بە ئەدەب و شێعری منداڵان چاپ و بڵاو دەكرێنەوە. روانگە و تێڕوانینەكان بۆ ئەدەبی منداڵ و خەون و خولیاكانی و گونجاندنیان لەگەڵ رۆحی سەردەم ئاڵوگۆڕیان بەسەردا دێت. بەڵام نەبوونی راگەیەنێكی سەربەخۆ، گۆڤار و رۆژنامەی تایبەت بە منداڵ كە بەردەوام بێت و پشتیوانەیەكی مادی و مەعنەویی هەبێت، بوونی سانسۆر، كێشە و گرفتەكانی ژیانی نووسەری منداڵان و هەروەها زاڵبوونی روانگە و بۆچوونە نەریتییەكان لەمەڕ نووسینی منداڵان لەلای زۆرێك لە نووسەران و لە گشت گرنگتر بە فەرمی نەناسینی زمانی كوردی و ناشارەزابوونی منداڵە لەگەڵ خوێندن و نووسینی بە زمانی زگماكی، لەو خەسارانەن كە بوونەتە لەمپەر لەبەردەم ئەدەبی منداڵان و مێرمنداڵانی كورد لە رۆژهەڵاتی كوردستان.

 لە رۆژهەڵاتی كوردستان بەپێی ئەو حەشیمەتەی زۆرەی كە هەیەتی، ئەم بەرهەمانە وەڵامدەری ویست و داخوازەكان نین، ئێمە تەنیا توانیومانە دەسپێكەری ئەدەبیاتی منداڵ لە بواری شیعردا بین  و كتێبگەلێكی وەكوو: “ماسی خانم، گیاندارە سروشتییەكان،  قوڕواق، پەروەردەی ئاشتی بۆ منداڵان، گوڵەكانی باخچە، كتێب، پێڵاوی دڕاو و . . ." ئەم كتێبانە هەر كام هەڵگری تایبەتمەندیی خۆیانن و لەخۆگری خاڵگەلی لاواز و بەهێزن. بەڵام گرنگ ئەوەیە كە ئێمە توانیومانە لە ئەدەبیاتی سەرزارەكییەوە بۆ ئەدەبیاتی نووسین لە بواری منداڵاندا هەنگاو هەڵگرین و دەستپێكردنی ئەدەبیاتی منداڵان هەرچەندە بە شێوەیێكی پرژو بڵاو بەرهەمی یەك دەیە چالاكییە لەم بوارەدا. بەسەرنجدان بەو ئاڵوگۆڕ و گۆڕانكارییە جیهانیە لە دەیەی رابردوودا و بەتایبەتی لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا و دیاردەی جیهانی بوون و دروشم گەلێكی تازە، روانین و دونیای نووسەرانیش تووشی ئاڵووگۆڕگەلێك هاتووە.    

تایبەتمەندییەكانی شیعری منداڵان:

ئەگەر بمانەوێت شیعری منداڵان لە شیعری گەورەكان جیا بكەینەوە، باشتر وایە لەو تایبەتمەندییانە بدوێین كە ئەم كارەمان بۆ ئاسان دەكاتەوە و یارمەتیی ئێمە ئەدەن هەتا لە پڕۆسەی ئاسانكاری بۆ راگواستنی منداڵان لە قۆناغی منداڵییەوە بەرەو ژیان و پڕۆسەی پەروەردە و راهێنان بە لاڕێدا نەمانبات. كەواتە بە شیعرێك دەگوترێ‌ «شیعری منداڵان» كە ئەم تایبەتمەندییانەی خوارەوەی لەخۆ گرتبێت:

 1) زمانێكی سادە و ساكاری هەبێت.

 2) رەگەزی خەیاڵ تێیدا بەهێز بێت، واتە خەیاڵاوی بێت.

 3) رەمزی و هێمایین یا كینایی نەبێت.

 4) لە جیهانی تایبەتی منداڵانەوە هەڵقوڵابێت.

 5) راستەوخۆ ئامۆژگاریی ئەخلاقی لەخۆ نەگرێت.

ئێستا ئەم تایبەتمەندییانە شی ئەكەینەوە و سۆراخییان لەو شیعرانەدا ئەگرین كە لەم ساڵانەی دواییدا بە ناوی شیعری منداڵان لە قەبارەی كتێب یا گۆڤار و بڵاڤۆكدا لە رۆژهەڵاتی كوردستان بڵاو كراونەتەوە، بەڵام لەبەر كورتیی كات و درێژ نەبوونەوەی وتاركەمان تەنیا ئاماژە بە گرنگیی رەوتی سێیەم و ناوی نووسەر، شاعیر و چیرۆكنووسانی ئەدەبی منداڵان و ناوی بەرهەمەكانیان دەكەین.

لە سەرەتای دەیەی 70ی هەتاوی (1990ی زایینی) كۆمەڵێكی بەرچاو لە نووسەر، ئەدیب و شاعیر و چالاكی ئەدەبی منداڵان لە ناوچە جیاجیاكانی رۆژهەڵاتی كوردستان روویان كردە نووسین بۆ منداڵان و لەژێر كاریگەری و هێژمۆنیی زاڵی ئەدەبی فارسی و بەتایبەت ئەدەبی منداڵان و مێرمنداڵان بە زمانی فارسی بووژانەوەیەكی بەرچاو دەستی پێكردووە.

لەم پێناوەدا زیاتر لە هەر ژانرێكی تر ژانری شیعر زۆرتر كاری لەسەر كراوە و ئەم كەسانە لە بەرهەمهێنەرە سەرەكییەكانی ئەدەبی منداڵانن: "عەبدولڕحمان فەهیمی، سوغرا كەریمی، سیمین چایچی، گوڵاڵە ستاوەند، خاوەن پێنج بەرهەم، كولسووم عوسمانپوور، شیلان گیلانی، سەلاح نیساری، ئەمین گەردیگلانی، عەبدولقادر قادری، سەلام پارسا، عەلیڕەزا محەممەدیان، فایەق باتەش، سەلام قادری، ئەحمەد بەهرامی، سەحەر میهرەبانی، عەفیفە مەحموودزادە، خاڵەند ئەحمەدی، سۆران حوسێنی، لەیلا ساڵحی، یوونس رەزایی، سوارە فتووحی، یووسف فازڵی، مەنوچێهر پووردێڵ، عەلێڕەزا قاسمی فەر (بە زاراوەی گەڕووسی لە بیجاڕ)، عەلی سەهامی، رەزا مەوزوونی بە "زاراوەی كەلهوڕی" و چەندین بەرهەمی دیكە بە زاراوەكانی هەورامی و كورمانجیی سەروو لە پارێزگای ورمێ‌ و هەروەها كوردانی خوراسان بەرهەم هاتوون.

كە كتێبگەلی "تەقلە، باخچەی منداڵان، مێروولە و وردیلە، خرتۆڵ، هەتۆڵ مەتۆڵ شەمامە، پشیلە و مشك، كیسەڵ، میمە جاڕوو بەرقی و تاتی بە زاراوەی كەلهوڕی و چەندین بەرهەمی دیكە بە زاراوەكانی تر".  

 

لەم قۆناغەدا ئەوەی جێگای سەرنجە و دەبێ‌ هەڵوەستەی لەسەر بكرێت، ئەوەیە كە چیرۆك، شانۆی منداڵان لەباتی شیعر گرینگیی زیاتری پێدراوە كە ئەمەش بەرەنجامی فەرزا و كەش و فەرهەنگیی زاڵی رۆژهەڵاتە. لەم قۆناغەدا لەناو ئەو بەرهەمانەی كەلە ساڵانی رابردوو لە رۆژهەڵات  لە بواری ئەدەبی منداڵان و بەتایبەت شێعردا چاپ بوون، كتێبی "ماسی خانم"ی عەلێڕەزا محەممەدیان بە زاراوەی ئەردەڵانی (سنەیی)  لە هەوان زیاتر پێشوازیی لێكراوە، هەرچەند ئەم بەرهەمە بە شێوەزار نووسراوە و لە زۆر ناوچەی دیكە لێی تێناگەن بەڵا م بە چەشنێك رۆچۆتە ناخی منداڵانەوە كە بۆتە وێڕدی سەرزاری گەورەو بچووك، بەڵگەش بۆ ئەم ئیدیعایە، ئەوەیە كە هەتا ساڵی 1388ی هەتاوی گەیشتۆتە چاپی چواردەیەم و زیاتر لە80 هەزار بەرگی لێ‌ فرۆشراوە.

ماسی خانم ناو دەریا / چارشێوی دا بەسەریا

كەفتە رێگە خرتە خرت / شیرین شیرین وردە ورد

ماسی خانم كەوشی نەوو / ماڵەكەیان حەوشی نەوو

وەختێ‌ چوو بۆ سەر كووجی / چاوی كەفتەو بە جی‌جی

جی‌جی زەردەواڵە بوو / مناڵ ئەو بەرماڵە بوو ….

لەم شیعرەدا منداڵ بۆ ماسی دیدێكی مرۆڤانە و لێرەدا نیگایەكی ژنانە قایل دەبێت. چوونكا ماسی لە جیهانی واقیعدا بوونەوەرێكی ناوئاوە و بەبێ‌‌ئاو ناتوانێ‌ بژی. بەڵام شاعیر دەیكات بە خانمێك و دەیهێنێتە سەرعەرز، واتە دنیای منداڵان و چارشێوێكیش ئەدا بەسەریا. ماسی خانم، هەستێكی بێغەش و دەروونپاكی هەیە كە لە كاتی تەنگانەدا لە خۆ دەبوورێ‌ و بە هانای هاوڕێكەی دەچێت. كاتێك كە «سۆنەی كراس پووڵەكی» پێڵاوەكانی دڕاوە و لە چاوەكانی فرمێسكی گەش دەبارێ‌، دڵی بۆی نەرم ئەبێ‌ و دەڵا:

وتی قەزاو لە گیانم/ رێگەی هەس و ئەزانم

ماسی كەوشی لە پا كەند/ وتی ئیمڕۆ بۆ تۆم سەند

ئیتر بەسیە نەگیری/ با بێژن چەنێ‌‌ ژیری

سەرچاوە:

ـ لالایی مادران كرد ترجمە بە فارسی، هاشم سەلیمی و سورەیا كەهریزی   

ـ بۆ كوردستان، هەژار موكریانی

ـ دیوانی مامۆستا قانع

ـ وتاری ئەدەبی منداڵان و شیعر، لە نووسینی: فەرەیدوون میرئەحمەدی

ـ شیعری منداڵان، لە غیابی منداڵدا (خوێندنەوەیەك لەسەر شیعری منداڵان، دۆخی كوردستانی ئێران) لە نووسینی: ئەحمەد شەبانی