هەڤپ‌یڤین: شەریف فەلاح

د.رەفیق سابیرساڵی 1950 لەشاری قەڵادزێی باشووری كوردستان لەدایك بووە،  لە ساڵی 1974بەشی كوردی لە كولیژی ئەدەب لە زانكۆی بەغدا تەواو كردووە.

1982-1988 لە بولغارستان لە ئاكادیمیای زانستە كۆمەڵایەتیەكان بەشی فەلسەفەی خوێندوە.

پ. بەڕێزت زمانی ستاندارد چۆن پێناسە دەكەی‌و مەبەست لە زمانی ستاندارد چییە؟

و: زمانی ستاندارد لە ناوەڕۆكدا ئەو زمانە ئەدەبییەیە كە لە رەوشێكی مێژوویی ژیانی نەتەوەدا دەردەكەوێ‌. گەشە دەكات‌و پێش دەكەوێت‌و بڵاو دەبێتەوە. سەرەنجام لە ناوچە‌و هەرێم‌و شوێنە جۆراوجۆرەكانی وڵاتدا خۆی دەسەپێنێ‌‌و دوایی ئەو زمانە لە رەوشی گەشەكردنی نەتەوەدا دەبێتە زمانێكی گشتی، یان مۆركی زمانی گشتی وەردەگرێت، ئیدی ئەو زمانە ستاتووسی زمانی ستاندارد پەیدا دەكات‌و دواتریش بە بڕیارێكی سیاسی لە لایەن دەسەڵاتی سیاسییەوە یان پەرلەمانەوە دەكرێتە زمانی ستانداردی نەتەوە‌و لە هەموو دەزگاكانی دەوڵەت‌و سیستمی خوێندن‌و راگەیاندندا بەكاردەهێنرێ‌‌و دەبێتە ئەو داوە بەهێزەی كە تەواوی ئەندامانی نەتەوە‌و ناوچەكان لە رووی كولتوورییەوە، لە رووی لێك تێگەیشتنەوە، لە رووی وەرگرتنی زانیارییەوە پێكەوە دەبەستێتەوە.

پ: پێت وایە زمان پێش ئەوەی كە ببێتە زمانێكی نەتەوەیی، واتە دەبێ‌ ئەو پرۆسە زمانە ئەدەبییە تێپەڕ بكات، دوایی بڕواتە ناو قۆناغێكی نەتەوەیی دیكەوە. ئاخۆ زمانی كوردی ئەو قۆناغەی تێپەڕاندووە كە ئێمە بتوانین بڵێین بەرەو زمانێكی ستاندارد دەڕوات؟

و: راستییەكەی هەر زمانێك لە كۆمەڵێك دیالێكتیك پێك دێت‌و كاتێك فاكتەری جیۆگرافی‌و سیاسی بەشەكانی نەتەوەیەك لە یەكتر داببڕێ‌، ئەمە لە رەوشێكی مێژووییدا دەبێتە هۆی ئەوەی كە دیالێكتەكان دروست ببن‌و بە جیا لە یەكتر لە ئاخاوتن‌و قسە كردندا گەشە بكەن كاتێك نەتەوەیەك دەگاتە ئەو ئاستەی كە بتوانێت هزر‌و بیر‌و جیهابینی‌و هەستی خۆی بە نووسین دەرببڕێ‌، زمانی ئەدەبی دەست پێدەكات‌و سەر هەڵدەدات. زمانی ئەدەبی لەیەك كاتدا لە هەموو ناوچەكانی وڵاتەكەدا دەست پێناكات، ناوچەیەك یان چەند ناوچەیەك كە دیالێكتێك یان چەند دیالێكتێكی تێدا زاڵە، لە رووی ئابووری، سیاسی، كۆمەڵایەتییەوە لە ناوچەكانی تر دەرفەتی گەشەكردنی زیاتری بۆ رەخساوە، دەستەی خوێندەوار‌و رووناكبیر لەو ناوچەیە زیاتر پێگەیشتوون، ئەم دەستە رووناكبیرە دەست بە نووسین دەكەن یا دەیانەوێ‌ هزر‌و بیر‌و هەست‌و جیهانبینی خۆیان لە رێی نووسینەوە دەربڕن، لێرەوە زمانی نەتەوە لە زمانی ئاخاوتن ‌و قسەكردنەوە دەگۆڕدرێت بۆ زمانی نووسینیش. لەم رەوشەدا بێگومان ئەو ناوچەیەی كە ئەو زمانە ئەدەبییەی تێیدا دەركەوتووە دیالێكتی ئەو ناوچەیە یا چەند دیالێكتێكی ئەو ناوچەیە لەوێدا دەگۆڕێ بەو زمانە ئەدەبییە، بەڵام سروشتی زمانی ئەدەبی لای هەموو نەتەوە‌و گەلان ئەوەیە كە بۆ ئەوەی بتوانێ‌ بەردەوام بێ‌، بۆ ئەوەی بتوانێ‌ شێوەی زمانی یەكگرتوو وەربگرێ‌، تەنیا خۆی لە ناوچەكانی ‏تر كە بە دیالێكتی تر دەدوێن، بڵاو ناكاتەوە، بەڵكو لە رەوشی یان لە پڕۆسێسی خۆ بڵاوكردنەوەدا هەندێك تایبەتمەندی‌و سروشتی دیالێكتەكانیش وەردەگرێ‌ و لە رووی زاراوەوە رەستەبەندییەوە دەكەوێتە ژێر كاریگەری هەندێك لە دیالێكتەكانەوە بەم شێوەیە زمانی ئەدەبی وردەوردە جێگای خۆی لە ناوچەكانی دەرەوەی خۆیدا دەكاتەوە، ئەم پڕۆسێسەش بە جۆرێكی سروشتی، رەوشی گەشەكردنی سیاسی‌و كولتووری‌و زمانیی نەتەوەكە خۆی دروستی دەكات‌و دەیسەپێنێ‌، لێرەشەوەیە زمانی ئەدەبی دەگۆڕدرێ بە زمانی ئەدەبیی یەكگرتووی نەتەوەكە‌و هەر ئەوەشە دواتر وەكو گوتم بە بڕیارێكی سیاسی دەگۆڕدرێ‌ بە زمانی ستاندارد یان زمانی فەرمیی دەوڵەت، یان زۆرجار پێش ئەوەی بە بڕیاری سیاسی بگۆڕدرێ‌ بە زمانی ستاندارد زمانەكە رۆڵی زمانی ستاندارد دەبینێ‌، جەنابت باسی زمانی كوردیت كرد، ئەگەر سەیری زمانی كوردی بكەین، ئێمە ئەمڕۆ زمانێكی ئەدەبیی یەكگرتووی كوردیمان هەیە كە لە باشوور‌و رۆژهەڵاتی كوردستاندا بۆتە زمانی نووسین، زمانی رۆژنامەوانی، زمانی خوێندن، زمانی حكوومەت‌و هەر دەسەڵاتێكی كوردی كە بەلای كەمەوە لەم هەشتا، سەد ساڵەی دواییدا كورد پێكیهێناوە، ئەمە بە بڕیاری سیاسی كەس نەبووە، بەڵكو رەوشی گەشەكردنی سیاسی و كولتووریی كورد ئەمەی سەلماندووە. كاتێك كورد پێش زیاتر لە هەشتاوپێنج ساڵێك لە سلێمانی حكوومەت دادەمەزرێنێ‌، ئەو زمانە ئەدەبییە بەكاردەهێنێت كە سەد ساڵ پێش ئەوە لە باشوور‌و رۆژهەڵاتی كوردستاندا دەركەوتووە، دواتر كاتێك كۆماری دێموكراتیكی كوردستان لە مەهاباد دادەمەزرێنرێ‌ پێشەوا‌و حكوومەت‌و دەزگاكانی لە خوێندندا، لە رۆژنامەوانیدا هەمان ئەو زمانە بەكاردەهێنن بەبێ‌ ئەوەی بڕبارێكی سیاسی لە پشتەوە بووبێت، دوای راپەڕین بە هەمان شێوە. ناسیۆنالیزمی كورد بە درێژایی سەدەی بیستەم لە باشوور‌و رۆژهەڵاتی كوردستاندا لە ئەدەبیات‌و وتاردانیدا‌و لە كار‌و چالاكییەكانیدا هەر هەمان ئەو زمانە بەكاردێنێت كە ئێستا من‌و تۆ پێی دەدویێن، هەموو حیزبە كوردستانییەكان لە باشوور‌و رۆژهەڵاتی كوردستان بەرنامەیان، پرۆگرامیان، بڵاوكراوەكانیان بەم شێوە زمانەیە، شۆڕشی ئەیلوول‌و دەسەڵاتەكەی، ئیمڕۆ حكوومەتی كوردستان، پەرلەمان، سەرۆكی هەرێم، سەرۆكی حكوومەت، سەرۆكی پەرلەمان- هەموو دەزگاكانی ئێمە ئەم زمانە لە نووسین‌و وتاری فەرمیدا بەكاردەهێنن، لێرەوە ئەو زمانە بۆخۆی لە رەوشی گەشەكردنی نەتەوەكەماندا ئەو پلە‌وپایە(ستاتوسە)ی پەیدا كردووە، یانی زمانەكە خۆی بەهۆی ئەو هێز‌و توانای دەربڕینەی هەیەتی بەهۆی ئەو دینامیكیەتی گەشەكردن‌و پێشكەوتنەی كە لەگەڵ رەوشی گەشەكردنی كۆمەڵی كوردستاندا رۆیشتووە، بەهۆی ئەو هەموو بابەتە زانستی‌و ئەدەبی‌و فكری‌و فەلسەفی‌و ئابوورییەی كە پێی نوسراوە، سەلماندوویەتی كە شایستەی ئەوەیە زمانی نەتەوەیەك بێت، شایستەی ئەوەیە ئاستی پێشكەوتنی كولتووری‌و فیكریی نەتەوەكە پیشان بدات. تۆ لە رێگەی زمانی كوردییەوە زۆر بە ئاسانی دەتوانی بزانی كورد لە رووی سیاسییەوە لە چ ئاستێك دایە، یان كولتوور‌و ئەدەبەكەی لە چ ئاستێك دان، ئاستی هزری، ئاستی زانستی، ئاستی خوێندەواری، تێكڕای ئەمانە لە زمانەكەیدا دەبیندرێن، لە هەموو نەتەوەیەكیشدا هەر وایە، لەبەرئەوە زمانی ئێمە وەكو گوتم لە رەوشی خەباتی سیاسی‌و كولتووری‌و كۆمەڵایەتیی گەلی كوردستاندا بەم شێوەیە گەشەی كردووە. ئێمە كە چاو دەكەینەوە كێوێك لە میراتی كولتووری‌و ئەدەبی‌و فیكری‌و هزری دەبینین كە بەو زمانە هاتۆتە بەرهەم ‌و ئێمەش یان نەوەی دوای ئێمەش درێژە بەوە دەدەن.

پ- دکتۆر جەنابت پێت وایە، هەر لە قسەكانیشدا وا دەركەوت، كە ئەو تایبەتمەندیانە ئەو سروشتەی ئەمڕۆ زمانی كوردییان گەیاندوتە ئەو ئاستە، هەڵبەتە تایبەتمەندییەكانی خۆی بوون، بەڵام ناوەندێكی بڕیاردەری حكوومی لە پشت نەبووە، كە بیگەیەنێتە ئەو ئاستە، هەر كەس لە ئاستی رۆشنبیران، شاعیران، نووسەران‌و دڵسۆزانی كورد گەیاندویانەتە ئەو ئاستە دەتوانین بڵێین هەر زمانێك تایبەتمەندیی تایبەت بە خۆی هەیە. بەڕای جەنابت تایبەتمەندییە بەرچاوەكانی زمانی كوردی كامانەن؟

و: تایبەتمەندی یەكەمی زمانی كوردی ئەوەیە كە لە هیچ زمانێكی دیكە ناچێت، دووهەم تایبەتمەندیی ئەوەیە كە بە ڕاستی  زمانێكی شیرینە، زمانێكی ناسكە، زمانێكە زۆر بە ئاسانی خەڵكی بیانی دەتوانێ‌ فێَری بێت، لە هەمان كاتدا زمانێكە دینامیكیەتێكی بەهێزی پێشكەوتن‌و گەشەكردنی تێدایە، زمانی كوردی یەكێك لە شتە جوانەكانی ئەوەیە، چۆن دەگوترێ‌، قسە چۆن دەگوترێت، بە هەمان شێوە دەنووسرێت، لە كاتێكدا هێندێك زمانی تری دنیا، بۆ نموونە فرەنسایی، جاری وایە وشەیەك دە پیتە تۆ سێ‌‏ چوار پیتی دەخوێنیتەوە، زمانی كوردی زمانێكە سیستمی نووسین‌و سیستمی دەنگییەكەی، هارمونیایەكی زۆر شاعیرانە‌و جوانی تێدایە جگە لەوەی زمانی كوردی هەروەك گوتم، ئەو تایبەتمەندییەی تێدا هەیە، لەگەڵ ئاوەزی مرۆڤی كورددا لەگەڵ سروشتی ژیانەكەیدا، لەگەڵ شێوەی پێشكەوتنەكەیدا، بە جۆرێكی دینامیكی‌و رێك‌وپێك  رۆیشتووە، جگە لەوە كە زمانی كوردی ئەگەرچی ئێمە بەو ئەلفوبێیەی كە پێ‌ دەنووسین لە بنەڕەتدا ئارامییە، عەرەبیش‌و فارسیش‌و دەریش بەكاری دێنن، بەڵام لە كوردیدا هەموار كراوە‌و لەگەڵ تایبەتمەندی زمانی كوردیدا گونجێندراوە. سیستمی دەنگی‌و سیستمی نووسینی كوردی، هارمونیا‌و تەباییەكی گونجاوی تێدایە‌و گرفتی تیپە دەنگدارەكان لە نووسینی كوردیدا چارەسەر كراون بە پێچەوانەوە لە عەرەبی ‌و فارسیدا هێشتا ئەو گرفتانە هەن‌و زۆر زەحمەتە كەسێك كە مانای وشەكە نەزانێت، بتوانێ‌ وشەكە بە دروستی بخوێنێتەوە، جەنابیشت فارسی دەزانی، وشەیەكی فارسی نەزانی ماناكەی چییە زۆر بە ئاسانی بە هەڵە دەیخوێنیتەوە، عەرەبییش وایە، چونكە دەنگە ڤۆكاڵەكان، تیپە دەنگدارەكان، نانووسرێن، لە جیاتیان سەرو بۆر‌و ژێر بەكاردەهێنرێن، كە ئەوانیش زۆرجار نانووسرێن لە كوردیدا ئەم گرفتانە چارەسەركراون ئەمە بە بەشێكە لە جوانی زمانی كوردی، بەشێكە لە دینامیكیەتی پێشكەوتنی زمانی كوردی كە ئێمە لەو گرفتانە دەرباز بووین.

پ: واتە بە پێی ئەو شتەی باست كرد سروشتیش كاریگەری  لەسەر زمانی كوردی زۆر هەبووە، سروشتی كوردستان، هەڵكەوتی جوگرافیایی، بە پێ‌ ئەو هەست‌و نەستەی كورد لەگەڵ روحی شاعێرانەدا زۆرتر هاتۆتەوە زمان‌و كاریگەریی لەسەر فۆنۆتیك‌و دینامیكی زمانەكەشدا نەبووە، وایە؟

و: بێگومان سروشت كاریگەریی زۆری بووە ‌و زمانی كوردییش زمانێكە ریتمێكی تایبەت بە خۆی هەیە، من لە دەرەوە لە زۆر وڵاتی بیانی كە دەعوەت كراوم بۆ شێعر خوێندنەوە، بە كوردی هەندێ‌ شیعرم خوێندۆتەوە، ‌وتووشمە بۆ ئەوەی ئاوازی زمانەكەتان گوێ‌ لێ‌ بێَت، دواتر ئامادەبووان زمانەكەیان بەلاوە زمانێكی پڕ مۆسیقا‌و سەرنجڕاكێش بووە. هیچ وشەیەك نییە لە كوردیدا ریتمێكی نەبێت،كە نەتوانێ‌ وەزنی بۆ دابنێیت، تۆ كە دەڵێی، بۆ نموونە رەفیق سابیر. یەكسەر ئەمە دوو بڕگەیە، ئەویتر ، شتێك ریتمێكی مۆسیقیی ناوەكی تێدایە كە زۆرجار لەگەڵ ڤووكاڵەكاندا با بڵێین ئەم مۆسیقایە رەوشێكی تایبەت بە خۆی دەگرێت.

پ: مامۆستا ئێمە زیاتر با بڕۆینە سەر شێوازەكانی پەرەپێدانی زمانی كوردی‌و ئەو قۆناغە‌و ئەو پرۆسەیە كە دەبێ‌ زمانی كوردی بەرەو ستاندارد ببات، با باس لەسەر ئەوە بكەین، جەنابت پێت وایە، ئەم زمانە، زمانی كوردی چۆن دەبێتە زمانێكی ستاندارد، ئەو ئامراز‌و كەرەسانەی كە پێویستن بۆ بە ستاندارد بوونی زمانی كوردی جەنابت چۆنیان دەست نیشان دەكەی؟

و: بەڵێ‌: بەڕێزتان دەزانن، كە ئیمڕۆ لە كوردستاندا سێ‌ شێوە زمان لە نووسیندا بەكار دێت، شێوە زمانی كوردیی باكوور، كە بە شێوە زمانی یان بە چەند دیالێكتی كوردیی باكوور بە تیپی لاتینی دەنووسن‌و هەر لە باكوور ئەو گرفتەیان هەیە، زازاكانیش كە شێوە زمان، یان دیالێكتێكی كوردییە بەرەو بوونە شێوە زمان دەڕوات، كوردی باشوور‌و رۆژهەڵاتیش، بەو زمانە ئەدەبییە یەكگرتووە دەنووسین كە ئەوە دووسەد ساڵ زیاترە لە ئەدەبی كوردیدا دەركەوتووە. هەر لە سەرەتای دەركەوتنیشیدا شاعیران لە سنە سالمی سنە، لە مەهاباد‌و موكریان وەفایی، لە كەركووك شێخ رەزا، لە كۆیە حاجی قادر، لە سلێمانی نالی‌و كوردی‌و سالم، پێیان نووسیوە، بە بۆچوونی من هەر قسەكردنێك لە زمانێكی ستاندارد بۆ هەموو كورد‌و هەموو كوردستان قسەیەكە ئەنجامێكی كونكرێتی نابێت، چونكە تۆ ناتوانیت، لە شێوە زمانی كوردیی باكوور‌و باشوور‌و زازا یان لە هەردوو شێوەكە زمانێك دروست بكەی، زمان لە رەوشی سروشتی‌و مێژوویی نەتەوەدا گەشە دەكات‌و وەك زمانی ئەدەبی گۆڕانی بەسەردا دێت ، بێجگە لەوەش كە تۆ ناتوانی ئەو كارە بكەی، ئەگەر بشتوانی بیكەی، كە ناكرێت، تۆ ئەو دەسەڵاتە سیاسییەت نییە، لە باكووری كوردستان‌و لە هەموو كوردستاندا ئەو زمانە ستانداردە بەسەر خەڵكدا بسەپێنی، ئەمڕۆ زمانی كوردی لە باكووری كوردستان ئازاد نییە، گەلەكەشی ئازاد نییە، زمانەكەی رووبەڕووی كوشتن دەبێتەوە، گەلەكەشی رووبەڕووی ستەمكارانەترین شۆڤێنیزمی دەوڵەتی دەبێتەوە، لەو حاڵەتەدا تەنیا كوردی باكوور سبەینێ‌ كە خۆیان‌و زمانەكەیان ئازاد دەبن، دەتوانن بڕیار بدەن چ شێوە زمانێك بۆ نووسین بەكاردەهێنن ، ئێمە ئەمڕۆ لە باشوور‌و رۆژهەڵاتی كوردستاندا هیچ چەپەرێكی ئەوتۆمان لەبەردەمدا نییە بۆ ئەوەی ئەو زمانە ئەدەبییە یەكگرتووە وەك زمانی ستانداردی كوردی بە فەرمی بناسرێ‌، دەڵێم بە فەرمی بناسرێ‌، چونكە لە بنەڕەتدا ئەو زمانە هەیە‌و ستاتووسی زمانی ستانداردی هەیە‌و رۆڵی زمانی ستاندارد دەگێڕێت، یەك سەدە زیاترە، وەكوو باسم كرد ئەو رۆڵە دەگێڕێت، بەڵام زۆر گرنگە كە هەوڵ بدرێت ئەم زمانە ئەدەبییە یەكگرتووە لەگەڵ شێوە زمانی كوردیی باكوور لێك نزیك بكرێنەوە، هەوڵ بدرێت لە رووی زاراوە‌و لە رووی هێندێك شتی ترەوە كە ئەمە مەسەلەیەكی زمانی رووتە، لەیەك تری نزیك بكرێنەوە‌و هەركامەیان بە وشە‌و زاراوەی ئەوەی تر دەوڵەمەندتر بكرێن، بۆیە ئێمە كە قسە لە زمانی ستاندارد دەكەین قسە لە ئیمكانییەتی، ناساندن‌و بە فەرمییكردنی زمانی ستاندارد دەكەین،كە ئەمڕۆ لە باشووری كوردستاندا ئەو ئیمكانییەتە هەیە‌و دەشتوانرێ‌ كاری بۆ بكرێت، لە هەمان كاتدا دەكرێ‌ دەزگایەكی تایبەت بە زمان لە كۆمەڵێك خەڵكی پسپۆڕ پێك بێت كە دەسەڵاتی زانستییان لە بواری زمان‌و شارەزایی زماندا ئەوەندە بێت، قسەكانیان جێگای رێز‌و پەسەندی هەموو لایەك بێت، ئەم دەزگایە كار بكات هەم بۆ پاراستنی زمانی كوردی، بۆ گەشەپێدانی، بۆ دەوڵەمەندكردنی بۆ نزیككردنەوەی ئەو دوو شێوە زمانە لە یەكتری، لە هەمان كاتدا هەوڵێكی زۆر جیدی بدات بۆ ئەوەی دیالێكتەكان، كەلە هەر وڵاتێكدا سامانێكی كولتوورین، بپارێزرێن، تا بە شێوەیەك لە شێوەكان ئەو دیالێكتانە بتوانن درێژە بە خۆیان بدەن.

پ: دکتۆر هەروەك باسیشت كرد ئێستا ئەو هەلە مێژووییە، ئەو قۆناغە سیاسییە كە لە باشووری كوردستان هەیە بێگومان رۆڵی یەكجار زۆری لە پەرەپێدانی فەرهەنگ‌و ئەدەب‌و كولتووری كوردیدا هەبووە، لە مێژووی كورددا وەك قۆناغێكی درەوشاوەی كورد دەتوانین چاوی لێ‌ بكەین، بۆ پاراستنیشی دەبێ‌ هەموو هەوڵ بدەین بەڵام لێرەدا كۆمەڵێك ناوەندی حكوومەتی، یان كەسایەتی فەرهەنگی، ناوەندی رۆژنامەوانی‌و راگەیاندن بەردەوام رۆژانە لەگەڵ زماندان، كار بە زمان دەكەن، واتە پێشتر سیستمی پەروەردە لێرەدا، سیستمی پەروەردە چ رۆڵێك دەتوانێ‌ ببینێ‌ لە دروستبوونی ئەو پرۆسە زمانە نەتەوەیی‌و زمانە ئەدبییە، یەكگرتووەدا؟

و: بەڵێ‌، هەر زمانێك بێگومان گرفتی تایبەت بە خۆی هەیە، ئێمە كە باس لەسەر گرفتی زمانی كوردی بكەین پێویستە پێش هەموو شتێك بۆ هەر زمانێك یەكەم: وەكوو پرەنسیپ، گرفتەكان دیاری بكرێن، دووەم: پێشنیاری شێوە چارەسەریان لە رووی زانستی‌و زمانییەوە بكرێ‌، سێیەم: كە رۆڵی گرنگ‌و یەك لاكەرەوە دەبینێ‌ ئەوەیە كە بڕیاری سیاسیی پشتگیری لەو شێوە چارەسەركردنە بكات. بە واتایەكی تر ئەمە كارێكە پێش هەر شتێك كاری زانایانی زمان‌و زمانناسانە ئەم گرفتانە چارەسەر بكەن، دواتریش دەسەڵاتی سیاسی وەكوو نوێنەری گەل، وەكوو پارێزەری كەرامەت‌و كەسایەتیی ئینسانەكان‌و پارێزەری سامانی كولتووری‌و مادی، بە زمانیشەوە، دێت ئەو بڕیارە جێبەجێ‌ دەكات. گرنگترین شوێن لێرەدا بۆ ئەوەی ئەو بڕیارانە لە بواری زماندا جێبەجێ‌ بكرێن، سیستمی  پەروەردەیە. دوای سیستمی پەروەردە، دەزگاكانی راگەیاندن‌و هەموو ئەو دەزگا فەرمیانەن كە زمانەكە لە نووسین و بڵاوكردنەوەدا بەكاردەهێنن، یان نووسراوەی فەرمیی پێ‌ دەردەكەن، لەبەرئەوە سیستمی پەروەردە گرنگترین شوێنە، چونكە تاكە شوێنێك كە بتوانێ‌ منداڵ لە پۆلی یەكەوە تەنانەت لە باخچەی ساوایانەوە فێری زمانێكی پاراو‌و رەوان بكەی، جوانی‌و موسیقای زمانەكەی تێ‌ بگەیەنی‌و زمانەكەی لەلا خۆشەویست بكەی قوتابخانە‌و خوێندنگەیە. تۆ بەو رادەیەی نەوەیەك پێدەگەیەنی، كە زمانەكە بە باشی بزانێ‌، رەوان، پاك، بە ڕێكوپێكی بیڵێ‌، بە هەمان ئەندازە یارمەتی دەدەی، بۆ ئەوەی بتوانێ‌ بیركردنەوەی خۆی بە شێوەیەكی روون، كۆنكرێتی، رێكوپێك دەرببڕێ‌، كەواتە پەروەردە گرنگترین شوێنێكە كە تۆ دەتوانێ‌، هەموو منداڵان بە زمانێكی پاراو‌و رەوان پەروەردە بكەی‌و بەو شێوەیەی كە گونجاوە،كە پێویستە، نەك بە شێوەیەكی هەڵە، دوای ئەوە، لەوێوە دەگوازرێتەوە بۆ دەزگاكانی تری وەك، زانكۆكان، راگەیاندن‌و هتد...  

پ: دکتۆر هەروەك پێشتریش باستكرد لە پێشوودا ئەدیبان‌و نووسەران بە ناوی دڵسۆزی‌و پاراستنی زمانەوە هاتوون هەركەس لە ئاستی خۆی كاری كردووە، ئەوەش ئەمڕۆ، ئەو روانگەیە، ئەو دیدگایە هەر بەردەوامە لە كوردستان، ئێستاش هەر هەیە، هەركەس لە ئاستی خۆی دێت كاری زمانەوانی دەكات، رای جیاواز لەسەر زمان، لەسەر شێوەی نووسینی زمانی ستاندارد‌و زمانی یەكگرتووی ئەدەبی باس دەكات. ئەمڕۆ بەو هەموو كەرەستە‌و ئامرازە راگەیاندنانەوە، جەنابت پێت وایە دەبێ‌ چ بكرێت ئەو كەسایەتییانە هەركەس لە ئاستی خۆیانەوە نەیەن‌و بەو شێوەیە نەبێ‌، بەڵكوو هەموو لە پلان‌و بەرنامەیەكی تۆكمەی دارێژراوی یاساییدا واتە روانگەیەكی نەتەوەیی لە پشت پاراستنی زمانەوە بێ‌ دەبێ‌ چ بكەن؟

و: هیچ وڵات‌و نەتەوەیەك نییە، سیاسەتێكی زمانی نەبێت، بەو مانایە سەرجەم تێڕوانینی كۆمەڵ‌و دەوڵەت‌و دەزگا مەدەنییەكانی‌و رووناكبیرانی‌و خەڵكەكەی لە یەك ستراتیژی‌و یەك سیاسەتدا چڕ دەكرێتەوە، سەبارەت بە زمان، هیچ نەتەوەیەك ناناسم، جگەلە خۆمان كە سیاسەتێكی زمانی‌و نەتەوەیی روونی نەبێت‌و لە هەمان كاتیشدا دەزگای جۆراجۆری دانەمەزراندبێت بۆ گەشەپێدانی زمان‌و پاراستنی، بۆیە بە بۆچوونی من داڕشتنی سیاسەتێكی نەتەوەیی زمانی‌و پێكهێنانی دەزگای تایبەت بۆ پاراستن‌و گەشەپێدانی زمانەكەمان یەكێكە لەو رێگا چارەسەریانەیە، چونكە ئەمڕۆ لە كۆمەڵی كوردەواریدا ئاژاوەیەكی یەكجار گەورە هەیە لە بواری رووناكبیری، لە بواری ئەدەبی، لە بواری ئابووری، ئەم ئاژاوەیە زۆر بە زەقی لە زمانیشدا دەردەكەوێت رۆژانە وشە‌و دەستەواژەو زاراوەی نوێی فكری، فەلسەفی، زانستی، تەكنیكی، رووبەڕوومان دەبنەوە، هەركەس بە ئارەزووی خۆی وشەیەك دادەتاشێ‌‌و زۆرجاریش وشە هەڵەكە دەڕوات‌و دەبێتە هەڵەیەكی باو‌و زاڵ لای زۆربەی خەڵك، لە هەموو وڵاتێكدا دەزگای تایبەت هەن، هەر كەسێك بۆی نییە بە هیچ شێوەیەك لە لای خۆیەوە، بە ئارەزووی خۆی بێت بڕیار بدات‌و، وشە دابتاشێ‌، ئەمەزمان ناشیرین دەكات، زەوقی خەڵك تێكدەدا، زمان تێكدەدا. هەروا لە مەسەلەی رێنووسدا لە مەسەلەی رستەبەندیدا لە زۆر بواری دیكەدا بە ڕاستی گرفتێك دروست بووە بۆ زمانەكەمان لەبەرئەوەی زۆر بە داخەوە دەڵێم زمانی كوردی، زمانێكی بێ‌ خاوەنە‌و تاكوو ئێستا هەوڵی جیددی بۆ نەدراوە.

 

پ: دکتۆر بۆ ئەوەی ئێمە ببین بە خاوەنی زمانێك‌و ئەو سیاسەتە زمانە وانییە كە جەنابت باسی دەكەی دەبێ‌ ئێمە لە پێشدا ئاستەنگ‌و گرفتە سەرەكییەكانی زمانی كوردی دەست نیشان بكەین، پاشان لێ‌ بكۆڵینەوە بە شێوەیەكی زانستی، پاشان چارەسەری بكەین، بەڕای جەنابت، ئەو ئاستەنگە سەرەكییانەی كە ئەمڕۆ لە ئاقاری زمانی كوردی‌و لە مەیدانی ئەدەبی كوردیدا هەن كامانەن كە دەست‌و پێی زمانی كوردیان بەستۆتەوە؟

و: بە بۆچوونی من یەكێك لە ئاستەنگەكان ئەوەیە كە زمانی ئەدەبیی یەكگرتووی كوردی لە باشووری كوردستاندا هێشتا پلە‌وپایە (ستاتووسی)ی زمانی ستانداردی پێنەدراوە. لەبەرئەوە ئێمە دەبینین ئاژاوە‌و سەرلێشێواوییەكی ئێجگار فراوان هەیە، نەك هەر لە نووسیندا، بەڵكوو لەترسناكترین دەزگای نەتەوەییدا كە سیستمی پەروەردەیە، دەمێك دێن كوردیی باكوور‌و كوردیی باشوور، لێك دەدەن، دەیانەوێ‌ زمانێك دابتاشن یان دروست بكەن هەروەك‌و ئەوەی بڵێی كە زمان لە كارگەدا دروست بكرێ‌، لە حاڵەتێكی دیكەشدا هەندێكجار دیالێكتەكان دێن شەڕی زمانی ستاندارد دەكەن لەو لاوە پاشاگەردانییەكی ئێجگار زۆر هەیە لە شێوەی نووسین لە بەكارهێنانی وشە‌و زاراوەی سەیر‌و سەمەرە، لە رستەبەندیدا كە پاراگرافێك دەخوێنیتەوە هەموو وشەكان كوردین بەڵام لەبەرئەوەی كوردانە دانەڕێژراون، یان بە پێی دەستوور‌و رێسای زمانی كوردی دانەڕێژراون هیچی تێناگەی، ئەبێ‌ وشەكان لە زەینی خۆتدا بیكەیتەوە بە عەرەبی بۆ ئەوەی بتوانی لێی تێبگەی. ئەمە هەمووی لەگەڵ دووبارەبوونەوە‌و سەدبارە بوونەوەیاندا زمانەكە دەشێوێنن بۆیە بە بۆچوونی من ئاستەنگەكان ئێجگار زۆرن‌و رەنگە لێرەدا شوێنی باسكردنی نەبێت، بەڵام ئەگەر ئێمە سیاسەتێكی زمانیمان هەبێت، ئەوە كاری زانایانی زمان‌و زمانزانانە كە بێن لێكۆڵینەوەی تایبەتی لە بارەی ئەو گرفتانەوە بكەن‌و پێشنیاری رێگەچارەش بكەن، كاتێكیش كە پێشنیار دەكەن‌و دەوڵەت یان دەسەڵات پشتگیری لە كارە زانستەكەیان دەكات، ئیتر ئەمە دەگوازرێتەوە بۆ نێودەزگاكانی پەروەردە، زانكۆ، راگەیاندن لە هەمان كاتیشدا هیچ گرفتێكی زمانی نییە، نەتواندرێت بكرێت، هیچ گرفتێك نییە لە ژیانی نەتەوەیەكدا نەتوانرێ‌ چارەسەری بۆ بدۆزرێتەوە، بەڵام گرنگ ئەوەیە یەكەم تۆ بڕوات بەوە هەبێ‌ كە گرفتەكە چارەسەر بكەی، دووهەم پلان‌و ستراتیژییەكت هەبێ‌ بۆ ئەوەی گرفتەكە چارەسەر بكەی، سێهەم، ستاف‌و كەرەستەی پێویستت هەبێ‌ هەموو ئەوانە، بە تایبەتی ستاف‌و كەرەستەی پێویست (كە لێرە قسە لە زانایانی زمان‌و زمانزانانە) ئەمانە هەن، لەبەرئەوە دەكرێ‌ دەست بەكارەكە بكرێت.

 

پ: دکتۆر باسی ئەوەت كرد كە هەر زمانێك لە چەندین دیالێكت، واتە زاراوە پێك دێت، زمانی كوردیش چەندین دیالێكتی تایبەت بە خۆی هەیە، بەكارهێنانی وشەی زاراوە لەناو زمانی یەكگرتوودا ئاخۆ بە قازانجی پەرەپێدانی زمانە یان بەزەرەریەتی جەنابت چۆنی دەبینی، بەكارهێنانی وشەی زاراوە یان شێوەزاری ناوچەیی لەناو زمانی یەكگرتوودا؟

و: راستییەكەی هەر نەتەوەیەك زمانەكەی لە كۆمەڵێك دیالێكت پێكهاتووە یان لەهجە، ئەو زاراوە یان دیالێكتانە بەهۆی زمانی یەكگرتوو لەناو ناچن، رەنگە هێندێكیان، بۆ نموونە بن دیالێكتەكان لەناو بچن، بەڵام دیالێكتەكان بە گشتی دەمێننەوە، لە قسەكردندا لە گۆرانیدا، لە ژیانی رۆژانەدا، هەندێكیان تەنانەت لە نووسیندا درێژە بە خۆیان دەدەن، بۆ نموونە 22 وڵاتی عەرەبی هەیە. جیاوازی نێوان دیالێكتی میسری‌و دیالێكتی عێراقی زۆر لە جیاوازی نێوان بادینانی‌و كوردیی خواروو زیاترە، جیاوازی نێوان هەردووكیشیان لەگەڵ زمانی ستانداردی عەرەبی بە هەمان شێوەیە هەزار‌و چەند سەد ساڵە زمانی عەرەبی، زمانی ئەدەبی یەكگرتووی عەرەبی، كە زمانی قۆرئانە، دەركەوتووە‌و بڵاوبۆتەوە‌و چەسپاوە‌و ئەمڕۆ لە هەموو وڵاتانی عەرەبی زمانی خوێندنە، زمانی فەرمیی دەوڵەتە، زمانی راگەیاندنە، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا ساڵانە بە هەزاران كتێب‌و گۆرانی‌و فیلم بە دیالێكتی میسری‌و لوبنانی‌و.....تاد  دەردەچن.

 ئەو دیالێكتانە لە رێگای ئەدەبییاتەوە، لە رێگای هونەرەوە درێژە بە خۆیان دەدەن، جوانی خۆیان، توانای دەربڕینی خۆیان پێشان دەدەن، لە هەمان كاتدا لە رێی ئەو تێكستانەشەوە ژیانی هونەری‌و ئەدەبیی نەتەوەی عەرەب دەوڵەمەندتر دەكەن، هەندێك لەو دیالێكتانە، بۆ نموونە میسری بە رادەیەك بڵاوبۆتەوە كە تەنانەت ژنی ماڵ لە كوردستانیش كە چاو لە فیلمەكانیان دەكەن، تێیان دەگەن. ئەو ژنانەی ناو ماڵ لە كوردستان خۆ میسریان نەبینیوە، بەڵام لەهجەی میسری لە رێی ئەو فیلم‌و گۆرانی‌و ئەو شانۆنامانەی كە لە كەناڵی تەلەفزیۆنەكانەوە پێشان دەدرێن جێگەی خۆی كردۆتەوە، كەچی لەگەڵ ئەوەشدا كەس جورئەتی نەكردووە كە بڵێ‌ ئەم زاراوەیە جێگای زمانی ستانداردی بگرێتەوە، یان لە خوێندندا لە میسردا فەرز بكرێ‌‌و جێگای زمانی ستانداردی عەرەبی بگرێتەوە، هیچ نەتەوەیەكیش لە دونیادا، ئەگەر رێزی خۆی بگرێ‌، كاری لەو جۆرە ناكات‌و نایەت زاراوەیەك بێنێ‌‌و بیكا بە گژ زمانی ستانداردا‌و جێگا بە زمانی ستاندارد لەق بكا. هەر زاراوەیەك دەتوانێ‌  بە سەد شێوەی تر درێژە بە خۆی بدات، ، لە نووسیندا، لە فیلمدا، لە گۆرانیدا لە رۆماندا توانای خۆی دەرببڕی، بەڵام هیچ زاراوەیەك ناتوانێ‌ جێگەی زمانی ستاندارد بگرێتەوە، كەسیش رێگەی ئەوە نادات، ئەمە مەسەلەیەكی ترسناكە، بۆ نەتەوەیەكی وەك ئێمە كە هێشتا ژێردەستین‌و، هێشتا دوژمنان نكووڵی لە بوونی زمانی كوردی دەكەن.

 

پ: دکتۆر بەڵام بەداخەوە هەروەك ئێمە گرفتی سیاسیمان هەیە بە گشتی كورد ئەوەش لە هەموو بوار‌و ژانرەكانی دیكەی ئەو نەتەوەیەدا رەنگی داوەتەوە، ئیستاش چ  بە هاندان بێت، چ بە هاندانی لایەنی دوژمنانی دەرەكی بێ‌، دێن دنەی ئەو دیالێكتانە دەدەن، ئێستا باسی (زمانی هەورامی) هاتۆتە گۆڕێ‌ باسی دیالێكتی كوردستانی باكوور هاتۆتە گۆڕێ‌، ئەوانە ئێستا بەڕاستی  گرفتێكن، لە بەردەم زمانی یەكگرتووی كوردیدا، ئێمە كاتێك دەتوانین بڵێین ئەوانە زمانن كە نەتەوەیەكی جیاوازبن ئێمە هەموان پێكەوە نەتەوەیەكین، چ بە هەورامی چ بە دیالێكتەكانی دیكە، چ بە زاراوەی كرمانجی سەروو، هەموو ئەمانە دەتوانن زمانێكی تۆكمە‌و یەكگرتووی ئەدەبی نەتەوەیی پێك بێنن،جەنابت ئەمە چۆن دەبینی، پێت وایە دەبێ‌ چ بكرێت تاكوو ئەو دیالێكتانە نەبنە لەمپەرێك لە بەردەم زمانی یەكگرتوودا چۆن دەبێ‌ هاندەر بن بۆ یەكگرتنی ئەو زمانە؟

و: حەزدەكەم ئەوە بڵێم كە مەسەلەی بەكارهێنانی شێوە زمانی كوردیی باكوور یان تەنانەت بادینانیش لە نووسیندا بە هیچ شێوەیەك ناكرێت وەكوو هاندانی بیانی یان شتێكی لەو جۆرە تەماشا بكرێت. شێوە زمانی كوردیی باكوور لە چەند دیالێكتێك پێك هاتووە: بادینانی، بایەزیدی، بۆتانی....تاد. خەڵكی باكووری كوردستان بەهۆی ئەو هەلومەرجە سیاسییەی كە تێكەوتوون، لە باشوور‌و ناوەڕاستی كوردستان دابڕاون. راستییەكەی بادینانیش ساڵانێكی یەكجار زۆر دەوڵەتی عێراق وەك بەشێك لە ستراتیژییەكەی لە باشووری كوردستانی دابڕیبوو، خوێندن لە كۆتایی بیستەكان‌و سەرەتای سییەكانەوە لە باشووری كوردستان لە سلێمانی‌و هەولێر هەندێ‌ ناوچەی كەركووك بە كوردی بووە، بەڵام قەت دەوڵەتی عێراق رێگەی نەداوە خەڵكی بادینان بە كوردی بخوێنن، بەڵكو ناچاری كردوون بە عەرەبی بخوێنن، لەبەرئەوە دابڕاون لە ناوچەكانی تر سەرەنجام دیالێكتەكەیان بە شێوەیەكی تایبەت‌و سەربەخۆ لە پەیڤیندا گەشەی كردووە‌و لە حەفتاكان بە دواوە پێی دەنووسرێ‌، ئەمە بەشێكە لە گرفتی زمانی كوردی یان گرفتی سیاسی نەتەوەی ئێمە، بەڵام قسەكە ئەوەیە ئاخۆ لە باشووری كوردستاندا دەكرێ‌ ئەمڕۆ دوو زمانی ئەدەبیی یەكگرتوو و ستاندارت هەبێ‌‌و حكوومەت‌و پەرلەمان‌و هەموو شتێك بە دوو زمان بنووسن و بڵاوبكەنەوە؟ قسەكە لەوە دایە، دەنا ئینسان ئازادە بە چ شێوە زمانێك، بە چ زاراوەیەك، دیالێكتێك، دەنووسێ‌، گۆڕانی دەڵێ‌، فیلم ساز دەكا، شانۆنامە پێشكەش دەكات،‌و هتد... بەڵام لە باكووری كوردستاندا كەی زمانەكەیان‌و خۆیان ئازاد بوون گەلەكەمان ئازاد بوو لەوێ‌، ئەوكاتە ئەوان پێش هەر كەسێك باشتر دەزانن چ شێوە زارێك هەڵدەبژێرن، دیالێكتی بایەزیدی، دیاربەكری، یان بادینانی هەڵدەبژێرن، یان ئەو شێوە زمانە هەڵدەبژێرن كە ئێستا لە دەرەوەی كوردستان لە ئەوروپا پێ‌ دەنووسرێت‌و زۆر لەو زمانە ئەدەبییە جیاوازە كە مەلای جەزیری‌و خانی پێیان نووسیوە. بەڵام زاراوەی هەورامانی شتێكی ترە، زاراوەی هەورامانی یان گۆران لە سییەكانەوە كە خوێندن چۆتە ناوچەی هەورامان، منداڵان بەو شێوە زمانە خوێندوویانە. ئەمڕۆ دەیان نووسەری گرنگ هەن كە لە ئەسڵدا ئاخاوتنیان بە شێوەی زاراوەی هەورامییە‌و بە زمانی ئەدەبیی یەكگرتوو دەنووسن‌و ژیانی ئەدەبی ئێمەیان دەوڵەمەند كردووە ئەو داوایەی كە ئێستا كراوە، داوایەكی سیاسییە داواكە لە ناوەڕۆكدا ئەوەیە كە دەڵێ‌ خەڵكی هەورامان كورد نین‌و هەورامانی كوردی نییە، ئەمە جێگەی گومانە، ئاخۆ لە هیچ وڵاتێكی دنیا زاراوە بە تەنیا بۆتە ئەساسی ئێتنیسیتی؟ ئاخۆ خەڵكی هەورامان گروپێكی ئێتنیكی تایبەتن؟ ئەگەر تایبەتن چی لە كورد جیایان دەكاتەوە؟ ئاینیان، مەزهەبیان، رابردووی مێژووییان، زمانەكەیان؟ دیالێكت بە تەنیا ناتوانێ‌ ئەساسی ئێتنیكی پێك بێنێ‌، لەبەرئەوە داواكە، داوایەكی سیاسییە‌و زۆر كەس پێ‌ وایە كە ئەمە دەستێكی لە پشتەوەیە.

پ: دکتۆر هەروەك دەبینین ئێستا رایەكی جیاواز هەیە لە ناو ئەدیبان‌و روشنبیراندا كە زۆریش زەقە كە دەیانەوێ‌ ئەلفوبێی لاتینی بەكار بێنن مەسەلەكە زۆر لەوە بەربڵاوترە كە دەیانەوێ‌ جێگای ئەو ئەلفوبێیە ئارامییەی كە دووسەد ساڵ زیاترە كورد پێ‌ دەنووسێت‌و لە مێژوو ‌و كولتوور هەموو هزری ئەو نەتەوەیە جێیگرتووە بە رای جەنابت بەكارهێنانی دوو شێوە نووسین، دوو ئەلفوبێ‌ لەناو زماندا چ گرفتێك بۆ ئەو زمانە درووست دەكا؟

و: بە رای من یەكێك لە گرنگترین گرفتەكانی زمانی كوردی ئەوەیە كە ئێمە بە دوو شێوە ئەلفوبێ، ئەلفوبێی كوردی‌و ئەلفوبێی لاتینی توركی دەنووسین. ئەمەش دیاردەیەكی نوێیە كە لە ناوەڕاستی بیستەكانی سەدەی رابردوودا، دوای دامەزرانی دەوڵەتی ناسیۆناڵی تورك، توركەكان‌و ناسیۆنالیزمی تورك بەسەر كورددا سەپاندیان، ئەوان هاتن لەناو چوارچێوەی توركیادا یەك زمانی فەرمیان هێنا‌و هەموو زمانەكانی دیكەیان یاساخ كرد‌و هەوڵی كوشتنیان دا. لە هەمان كاتدا ئەلفوبێی كۆنی عوسمانییان گۆڕی بە ئەلفوبێی لاتینی. لێرەوە ئەو گرفتە دواتر لە رێی ئەوانەوە هاتە ناو نووسینی كوردی، ئەمە بۆ خۆی دیوارێكی گەورەی لە نێوان كوردی باكوور‌و باشووری كوردستاندا درووست كردووە، رەنگە بە لاتەوە سەیر بێت كە بڵێم لەهەموو رووناكبیران‌و نووسەرانی باكووری كودستان دە كەس نادۆزیتەوە كە بتوانێ‌ بە ئەلفوبێی كوردی بخوێنێتەوە، بۆیە ئەوان نازانن چ سامانێكی ئەدەبی‌و كولتووری‌و فكری بەو شێوە زمانە نووسراوە، كە شایانی ئەوەیە فێری ئەو ئەلفوبێیە كوردییە بن ئەلفوبێ‌ روخساری زمانە‌و ئەلفوبێ‌ پێناسەی زمانێك‌و كولتوورێك، یان سیما‌و روخساری كولتوورێك‌و زمانێك پێشان دەدا.

هەر نەتەوەیەك لە دنیادا كە هاتبێت دەستی بە نووسین كردبێت، یان زمانەكەی لە زمانی قسەكردنەوە گۆڕابێ‌ بە زمانی نووسین، ئەلفوبێی تایبەت بە خۆی هەڵبژاردووە، بۆ نموونە لە ئەوروپا زمانی لاتین زاڵ بوو. لە رۆژئاوای ئەوروپا هەموو زانست‌و خوێندەواری‌و رووناكبیری تا ناوەڕاستی سەدەی هەژدەیەم بە زمانی لاتینی بوو. كاتێك بزاڤی ناسیۆنالیسی لەو وڵاتانە دەركەوتن‌و خۆیان وەك نوێنەری نەتەوەیەكی سەربەخۆ ناساند و دەستیان كرد بە نووسین بە زمانی خۆیان، زمانی لاتینی لەناو چوو، بەڵام ئەلفوبێی لاتینی بە میرات مایەوە و هەر نەتەوەیەك لەگەڵ سیستمی دەنگی‌و تایبەتمەندیی زمانی خۆیان گونجاندیان، لەوێوە. بۆ نموونە ئەلفوبێی سوێدی پەیدابوو كە كۆمەڵێك دەنگ‌و وێنەی تێدایە لە لاتینیدا نەبووە، ئەلفوبێی ئاڵمانی، فرانسایی بە هەمان شێوە. لەو رۆژەوە كە كورد زمانەكەی بۆتە زمانی نووسین، لە سەردەمی مەلای جەزیرییەوە، نزیكەی پێنج سەدەیەك  پێش ئێستا ئەو ئەلفوبێیەی هەڵبژاردووە، لەبەرئەوەی ئەو كاتە كولتووری زمانی عەرەبی‌و فارسی لە كوردستاندا زاڵ بوو، خوێندن‌و خوێندەواری، زانست بەو دوو زمانە بوو، ئەدەبییات بەو دوو زمانە بوو كەواتە ئەم ئەلفوبێیە لە پرۆسێسی دروستبوونی زمانی ئەدەبییدا دەركەوتووە‌و سەرجەم هزر‌و بیركردنەوە ‌و تێڕوانین‌و سیستمی بیركردنەوەی ئینسانی كورد لە ماوەی ئەو پێنج سەدەیەدا ئەم ئەلفوبێیە نووسراوە. ئەلفوبێی كوردی بە جۆرێكی جوان‌و سەرنجڕاكێش، كە دینامیكیی زمانی كوردی دەردەخات، هەموار كراوە‌و گەشەی پێدراوە بۆ نموونە كۆمەڵێك، پیت لە ئەلفوبێی  كوردیدا كە عەرەبی تۆخن دەرهاوێژراون، بۆ نموونە (ص- ژ- گ) چونكە لە كوردیدا بەكارنایەن، لە بەرامبەر ئەوەدا كۆمەڵە دەنگێكی تر كە تایبەتە بە زمانی كوردی وێنەیان بۆ دانراوە، لەوانە( بزوێنی ە- ـە- ڵ- گ- پ- چ- ژ-ڤـ...تاد) بەڵام ئەلفوبێی لاتینی لە باكوور بە پێچەوانە بووە، چونكە لە رەوشی گەشەكردنی كولتووری كورددا لە باكوور دەرنەكەوتووە، بەڵكو لە دەرەوەڕا بە شەق سەپێندراوە بۆیە گەرووی ئینسانی كوردی باكوور تێكدراوە بۆ ئەوەی لەگەڵ ئەلفوبێیە توركی- لاتینیەكەدا بگونجێ‌، كوردی باكوور ناتوانێ‌ بڵێ‌ (مەحەمەد،عەلی) كۆمەڵێ دەنگی وەك (ح،ع،غ....تاد) هەیە كە گەرووی مرۆڤی كورد هەزار ساڵ زیاترە پێی راهاتووە، تورك ئەمانەی دەرهێناوە  لە زمانەكەیان، كە تورك  بەكاری ناهێنێ‌ كوردی باكووریش لە كوردییەكەدا دەریان هێناوە.

پ: دکتۆر ئێستا ئەوانەی كە لایەنگری ئەو ئەلفوبێ لاتینیەن بەڵگەی سەرەكییان ئەوەیە، دەڵێن ئەو شێوە روخسارە، نووسین واتە نووسین بەو شێوەیە بە ئەلفوبێی لاتینی، بەرەو پرۆسەی بە جیهانی بوون نزیكت دەكاتەوە بە زمانی ئینگلیزییەوە، جەنابت ئەوە چۆن دەبینی؟

و: ئەلفوبێ بە تەنیا نەیتوانیوە‌و ناشتوانێ‌ نەتەوەیەك لە شارستانی دنیا‌و لە جیهانگیری نزیكتر بكاتەوە، ئەگەر وا بوایە ژاپۆنییەكان یەكەمین كەس بوون وازیان لە هەیرۆگلیفی خۆیان دەهێنا‌و ئەلفوبێی لاتینیان بەكار دەهێنا، ئەمڕۆ هیچ گوندێكی ئەم دنیایە نییە، ئوتۆمبیلی ژاپۆنی تێدا نەبێ‌ یان تەلەفیزیۆنێك، ڤیدیۆیەك، شتێكی تەكنیكی، كۆمپیوتەرێكی ژاپۆنی تێدا نەبێ‌، هیچ نەتەوەیەكی دنیا رەنگە دوای رۆژئاوای ئەوروپا‌و ئەمریكا، هێندەی ژاپۆن تێكەڵی جیهانگیری نەبووبێت‌و جێگەی خۆی لە هەموو شوێنێكی  ئەم دنیایە نەكردبێتەوە، چینییەكانیش بە هەمان شێوە. بۆیە ئەگەر ئەلفوبێ یارمەتیدەر بوایە، ئێستا دەبوایە توركیا لە جیاتی ژاپۆن‌و چین‌و كۆریای باشوور لە بەجیهانیبوون نزیكتر بوونایە. لەبەر ئەوە ئەلفوبێ كەم‌و زۆر دوور‌و نزیك پەیوەندی بەو مەسەلەیەوە نییە، نەتەوەیەك لە رێی توانای زانستی، توانای تەكنیكی، توانای ئابووری‌و دواتر سیاسییەوە، دەتوانێ‌ شوێنی خۆی لە دنیادا بكاتەوە، نەك لە رێگەی ئەلفوبێیەكەیەوە، ئەلفوبێ‌ هیچ پەیوەندییەكی بەو مەسەلەیەوە نییە.

پ: دکتۆر هەروەك نەتەوەكانی رۆژهەڵات، تورك‌و عەرەب‌و فارس‌و كورد بە هۆی ئەو تێكەڵاوییە ئەو كولتوورەی كە هەیان بووە، بەهۆی ئەو سنوورە هاوبەشە جوگرافیایە كە هەیان بووە زۆر زمانەكەیان لەسەر یەكتر كاریگەری هەبووە، ئێستا دەبینین زمانی عەرەبی پێشینەیەكی زۆری هەیە، لەباری مێژوویەوە كاریگەرییەكی ئێجگار زۆری لەسەر زمانی فارسی داناوە رایەكی ئێجگار زۆر هەیە لەناو فارسەكاندا ئەگەر زمانی فارسی ئەو عەرەبییانەی لێ‌ دەرهاوێی بەشی قسەكردنی نامێنێ‌، ئیستا بەڵام ئەوەندە دەتوانین بڵێین زیاتر لە سێ‌ ملیۆن كەس، بە زمانی فارسی دەنووسێ‌ بێگومان ئێستا ئەو زمانە (فارسی)‌و ئەو شتانە بە مڵكی خۆی دەزانێ‌، بەكارهێنانی وشەی بێگانە لەناو زماندا چۆن دەبینی، ئاخۆ هاتنی وشەی بێگانە لەناو زماندا زەربە لە زمان دەدات؟ ئێمە لە مێژوودا دیومانە دیالێكت یان زاراوەی هەورامان بەهۆی داخراویی جوگرافیایی كە هەیبووە زەربەی لە زاراوەكە داوە‌و نەیتوانیوە پەرە بستێنێ‌، رایەكی جیاواز ئێستاش هەر هەیە دەڵێ‌ هەورامان لەباری بەرهەمهێنانەوە سەربەخۆن‌و لەباری ئابووری لە باری ئەو شتە كولتووریانەوە، بەڵام دەبینین ئەمە لە درێژخایەندا زەربە لە زمان دەدات، پاراستنی زمان ئاخۆ ئەكرێ‌ بێیت‌و تەنیا كولتوورەكەت بپارێزی كە كەس دەستی لێ‌ نەدا، یان نووسین هۆی بەربڵاوكردنی ئەو زمانە یان بەكارهێنانی، رامان‌و تێفكرین، نووسینە- زانستە، فیلمە، ئەمانەیە جەنابت بەكارهێنانی وشەی بێگانە چۆن دەبینی؟

و: راستییەكەی جارانیش‌و ئێستاش، هیچ كولتوور‌و نەتەوەیەك نەبووە لەناو قەڵایەكی داخراودابێ‌‌و دوور بێ‌ لە كاریگەری‌و كارتێكردنی كولتوور‌و زمانی خەڵكی تر، لەبەرئەوە زمانەكان كار لە یەكتر دەكەن، ئەو زمانەی زۆرتر بەرهەمی ئەدەبی‌و زانستی پێ‌ نووسراوە زیاتر دەرفەتی گەشەكردنی بووە، زمانەكان بە شێوەیەكی سروشتی‌و ئاسایی لە رێگەی ئەو زانین‌و زانیار‏ی‌و بەرهەمە ئەدەبییانەی كە هێناویانەتە بەرهەم، كاریگەری خۆیان لەسەر یەكتری دادەنێن لەبەرئەوە شتێكی زۆر سروشتییە كە ئێمە لە زمانانی ترەوە وشە بخوازین پێشتریش خواستوومانە. هیچ زمانێكی ئەدەبی نییە كە هەزاران وشەی بێگانەی تێدا نەبێ‌، بۆ نموونە بولگاری، رووسی، سوێدی....تاد ئەمە شتێكی زۆر سروشتیە، ئەو بە پەتییكردنەی لای ئێمە هەندێ‌ جار لە رووی زانستیەوە دروست نەبووە‌و زیانی بە زمان گەیاندووە،جاری وایە 20 لاپەرە بە كوردی دەخوێنیتەوە یەك وشەی عەرەبیت تووش نابێت، لەكاتێكدا هەندێ‌ وشە‌و چەمكی عەرەبی هەیە كە لە سەردەمی مەلای جزیری‌و خانییەوە هاتووەتە ناو ئەدەبیاتی كوردی‌و بۆتە بەشێك لە زمانی كوردی هەر وشەیەك، ریشەكەی لە هەر كوێوە بێت، ئەگەر خەڵك لە ژنێكی ماڵەوە بۆ مامۆستایەك تێیگەیشت‌و رۆژانە بە كاری هێنا ئیتر ئەمە بۆتە كوردی. تۆ باسی زمانی فارسیت كرد، من كە وەختم هەبێت بە فارسی دەخوێنمەوە، یەك رستەی فارسی نادۆزێتەوە كە وشەیەكی عەرەبی تێدا نەبێت. تێكستێكی فارسی ئەگەر 60 دێڕ بێت 60 وشەی عەرەبی كەمتری تێدا نییە. كەچی لای ئێمە جۆرە حەساسییەتێك بەرامبەر وشەی عەرەبی دروست بووە كە بە بۆچوونی من لە هەندێ‌ رووەوە زیانی پێ‌ گەیاندووین. ئێمە دەبێ‌ باوەڕمان بە زمانی خۆمان بێت، باوەڕمان بە خۆمان هەبێت، وشەیەك كە لەگەڵ زمانەكەمان‌و سیستمی دەنگی دەگونجێت‌و مانای خۆی دەگەیەنێ‌‌و لە كوردیدا نیمانە دەبێ‌ بە جورئەتەوە وەریبگرین. هەندێ‌ زمان هەیە بۆ نموونە: زمانی فنلاندی، زمانی عەرەبی، لەو زمانانەن كە زۆر بە زەحمەت، وشەی تر كە لە زمانێكی ترەوە بێت تێدا جێگەی دەبێتەوە، چونكە لەگەڵ سیستمی زمانەكەدا ناگونجێ‌ بۆیە دەبێ‌ لە زمانەكەیاندا بەرامبەرەكەی بدۆزنەوە، یان دایبتاشن. ئێمە ئەم گرفتەمان نییە سروشتی زمانی كوردی یارمەتیمان دەدات كە وشە لە زمانانی هیندۆ ئەوروپایی‌و عەرەبیشەوە وەربگرین‌و بەكاریان بهێنین.

پ: دكتور هەروەك باستكرد ئێستا زۆر وشەی عەرەبی هەیە هاتۆتە ناو زمانی كوردییەوە بەتایبەت نێوی تاكەكان، كەسەكان، عەبدوڵا،عەلی، ئەوەی كە (ئەڵڵای ) پێوەیە ئەمن پێم وایە پیتی (ع) لە نێو زمانی كوردیدا زۆر كەمە ئەو وشانەی كە (ع) تیدا بێت لە لاوە هاتوونەتە نێو زمانی كوردی ‌و هەمووی عەرەبین بەڵام ئێستا تۆ ناتوانی بڵێی كوردی نین‌و ناتوانی بە كاریشی نەیەنی، بۆیە پێویستە‌و دەبێ‌ بۆ پەرەپێدانی زمانەكەشت وشەی بێگانەش بەكار بێنێت كاری پێ بكەیت، تاكوو بتوانی لە رێگەی ئەوەوە لەگەڵ كولتووری نەتەوەكانی دیكەشدا، پەیوەندییەكی پتەوت هەبێ‌، ئێستا رایەكی تر هەیە كە دەڵێ‌ زمانی كوردی لەباری دەقی تیۆری‌و وشەی زانستیەوە كەم دێنێت،كاتێك تۆ دێیت باسێكی زانستی دەكەی بەراستی لەو بوارەدا كەم دێنیت تۆ ئەمە چۆن دەبینی، ئەم كەموكوڕییە لە زمانی كوردیدا هۆكارەكەی بۆچی دەگەڕێتەوە، دەبێ‌ چ بكەین ئاخۆ بێین ئێمە زاراوەی نوێ‌ بتاشین، ئەو زاراوە نوێیانە دەبێ‌ بەپێی پێوەرەكانی  زمانناسی‌و زانستی زمان بن، رای جەنابت لەسەر ئەمە چییە؟

و: راستییەكەی زۆربەی وڵاتان‌و نەتەوەكان، بە تایبەتی رۆژهەڵات بە شێوەیەك لە شێوەكان گرفتی لەم جۆرەیان هەیە، هەرچەند بۆ نموونە ئەگەر ئێمە عەرەب‌و فارس باس بكەین، عەرەبی‌و فارسی بەلای كەمەوە، هەزار ساڵ زیاترە كە فەلسەفەی پێ‌ نووسراوە یان وەرگێڕانی پێ‌ كراوە، لە بواری لۆجیك ، لە بواری ماتماتیك لە بواری كیمیا لەگەڵ ئەوەشدا هەتا ئێستا گرفتی جیددیان لەو بوارەدا هەیە، هۆیەكەشی ئەوەیە زانین سنووری بۆ نییە‌و دەركەوتنی زانست‌و زانیاریی نوێش بێسنوورە‌و رۆژانە دەشێت چەندان تێرم‌و وشەی نوێ‌ بێتە ناوەوە كە نەك هەر ئێمە بەڵكو زۆربەی گەلانی دیكەش نییانە، لەبەرئەوە لە چوارچێوە گشتیەكەیدا ئەمەگرفتێكی جدییە بۆ ئێمەی كورد. فەلسەفە، كۆمەڵناسی، دەروونناسی، پزیشكی بۆ ئێمە تازەن‌و زۆربەی خەڵكی ئێمە لێرە ئەم زانستانە بە عەرەبی دەخوێننەوە لە رۆژهەڵاتی كوردستان بە فارسی، یان لە باكوور بە توركی، هەرچەند فارسەكان زۆر زاراوە‌و دەستەواژەی نوێ‌ لە ئەوروپاوە دێنن، لەبەرئەوە ئێمە ئەو گرفتەشمان بۆ زیاتر بووە، بەڵام هیچ زمانێك نییە خۆی لە خۆیدا توانای ئەوەی تێدا نەبێت كە بە شێوەیەك لە شێوەكان ئەم زانستانەی پێ‌ بنووسرێت. سەرەتا ئەو وشە‌و تێرمانە كە یەكەمجار دەبیسترێن سەیر‌و نامۆ دێنە بەرچاو، بەڵام لە رێگای بەكارهێنانییانەوە لە نووسیندا، لەناو زمان‌و كولتووركەداو لەناو ئاگایی ئێمەدا بە تەواوی جێگەی خۆیان دەكەنەوە‌و دەچەسپێن. بەشێكی تری ئەم گرفتە پەیوەندی بەوەوە هەیە كە ئێمە بە تەواوی زمانی خۆمان نازانین، هەڵەكە لە خۆشمان دایە، چونكە وەك پێویست ناتوانین توانای داهێنەرانەی زمانەكەمان ئاشكرا بكەین، ئێمە لە منداڵییەوە، بۆ نموونە دەڵێم فەلسەفە‌و سۆسێولۆجیامان بە كوردی نەخوێندووە، زانستی ترمان بە كوردی نەخوێندووە، یان نەریتێكی مێژوویی دەیان‌و چەندسەد ساڵەمان نییە كە ئێمە ئەم شتانە بە زمانەكەمان نووسرابێت، بۆیە ئێمە توانای ئەوەمان  زۆر نییە یان كەمە بۆ ئەوەی لەم بارەیەوە بە پێی پێویست زمانەكەمان بەكار بێنین.

 

پ: دکتۆر هەرەوەك باسمان كرد، زمان یەكێك لەو پێوەرانە بوو كە هەر نەتەوەیەك دەتوانێ‌ بۆ بوونی خۆی هەیبێ‌، واتە بۆ سەلماندنی خۆی زمانی ستاندارد چ رۆلێك دەبینێ‌ لە دروستبوونی نەتەوەدا. هەروەك دەبینین لە رۆژئاوا زۆر نەتەوە هەن نەتەوەن ‌و وڵاتی سەربەخۆیان هەیە بەڵام زمانێكی دیكە بەكاردێنن جیاوازی ئەوانە لەگەڵ كورددا چییە؟  زۆر وڵاتی دیكەش هەیە كە لە چەندین نەتەوە پێكهاتوون، بەڵام یەك زمان بەكاردێنن، جیاوازی ئەوانە لەگەڵ كورددا چییە لەباری پێكهاتنی ئەو نەتەوانەوە چ فاكتەرگەلێكی بوون‌و گرنگ هەن‌و كورد چ جیاوازییەكی لەگەڵ ئەوانەدا هەیە؟

و: ئاشكرایە هەر نەتەوەیەك بۆ ئەوەی یەكەیەكی ئێتنیكی نەتەوەیی سەربەخۆ بێت، دەبێ‌ كۆمەڵێك تایبەتمەندی خۆی هەبێت كە لە نەتەوەكانی دیكەی جیا بكاتەوە، ئەم تایبەتمەندیانە بە زۆری‌و لە بنەڕەتدا كولتوورین، هەندێجار تایبەتمەندیی سیاسی، دۆخی سیاسی‌و مێژوویی دێتە گۆڕێ‌، هەندێ‌ جاریش فاكتەری بایۆلۆجی، رەنگی پێست بۆ نموونە یان فۆرمی دەموچاو، یەكێك لەو فاكتەرە گرنگانەی كە نەتەوەیەك خۆی لە نەتەوەیەكی تر جیادەكاتەوە زمانە، بەڵام لە هەندێك حاڵەتدا زمان پێناسەی نەتەوە دیاری ناكات. بۆ نموونە گەلانی ئەمریكای لاتین بە ئیسپانی قسەدەكەن‌و كەچی خۆیان بە ئیسپانی نازانن، گەلی شیلی خۆی بە شیلی دەزانێ‌، كووبایی خۆی بە كووبایی دەزانێ‌، یان خود هەندێ‌ گەلانی ئەفریقا كە كاتی خۆی لە لایەن بریتانیاوە كۆلۆنیال كرابوون زمانی دایكیان ئێستا بۆتە ئینگلیزی بەڵام ئینگلیز نین، هێندێكی دیكەیان كە لە ژێر دەستی فەرانسەدا بوون زمانیان بۆتە فرەنسایی كەواتە لێرەدا ئەوەی كە گرنگە كام توخمی كولتووری، كام لایەنی كولتووری یان كام فاكتەری بایۆلۆجی، سیاسی بنەمای ئەساسی پێكهاتنی نەتەوەیی پێك دێنێت،. لە حاڵەتی ئێمەدا، زمان تاكە فاكتەرێكی ئەساسییە، یان تاكە فاكتەرە كە ئێمە لە تورك‌و عەرەب ‌و فارس جیادەكاتەوە. ئێمە سەدان ساڵ‌و تاكوو ئێستاش ژێردەستی ئەو نەتەوانە بووین، كولتوور‌و زمانی ئەوان بە هەموو شێوەیەك لەرێگای دەسەڵاتەوە، لەرێگای پەلاماری عەسكەرییەوە، لە رێگای فەرهەنگەوە، لە رێگای راگەیاندن‌و سیستمی خوێندنەوە، بەسەر ئێمەدا سەپێنراوە. ئەگەر زمانەكەمان لەبیر چووبایەتەوە، فاكتەرێكی دیكە نەبوو لە وانمان جیابكاتەوە، ئایینە هەمان ئایینە، مەزهەبە، هەر هەمان مەزهەبە، رەنگی پێست‌و دەموچاو‌و شێوەیە هەمان شتە. من لە قەفقاز ژیاوم، لە ئەفغانستان‌و ئێران‌و سوریا ‌و بولگارستان ژیاوم، لە هیچكام لەو وڵاتانەدا ئەگەر قسەم نەكردبێت‌و تەنیا دوای ماوەیەك قسەكردن دەنا كەس نەیزانیوە من خەڵكی ئەو وڵاتە نیم، لەبەرئەوە ئێمە لە رووی روخسار‌و شێوەوە لەگەڵ گەلانی ناوچەكە لەیەك دەچین، لە رووی ئایین‌و مەزهەبیشەوە هەمان شتین بۆ نموونە: لە ئایرلەند فاكتەری مەزهەب لە بنەڕەتدا گەلی ئایرلەندی كردۆتە دوو نەتەوە‌و دوو گەلی جیاواز، یۆگوسلاڤیا باشترین نموونەیە، یۆگوسلاڤیا تاكوو ساڵی 1991 یەك زمانی ستاندارد‌و فەرمیان هەبوو كە بە زمانی سێرب‌و كەروات ناسرابوو، بەڵام كە یۆگۆسلاڤیا هەڵوەشایەوە، فاكتەری مەزهەبی‌و هەندێ‌ گرفتی مێژوویی نێوان سێرب‌و كەرواتەكان، (سێربەكان ئەرسەدۆكسن‌و كەرواتەكان كاتۆلیكن) بوو بە بنەمای پێناسەی ئێتنیكی یان شوناسی نەتەوەییان. كاتێ‌ ئەوان لێك جیابوونەوە زمانەكەشیان ئۆتۆماتیكی بوو بە دوو زمان. بەڵام لە حاڵەتی وڵاتانی كۆلۆنیالكراودا لە ئەفریقادا‌و هەندێ‌ وڵاتی تر فاكتەری بایۆلۆجی‌و جیۆگرافی رۆڵی بنەڕتییان هەبوو. كەسێكی رەشپێستی ئەفریقایی بۆنموونە خەڵكی باشووری ئەفریقا، كە ئینگلیزی بۆتە زمانی زگماكی، ناتوانێ‌ ئینگلیز یان بریتانی بێت، بێجگە لەوەی كە بە هەزاران كیلۆمتر وڵاتەكەی لەوێ‌ دوورە، رەنگی پێست‌و دەموچاویشی، بێجگە لە فاكتەری تری مێژوویی‌و كولتووری، تایبەتمەندیی خۆی پێداوە. بەڵام بۆ ئێمە زمان تاكە بنەمای  سەرەكیی كوردبوونە بە مانا ئێتنیكیەكەی، نەك كورد بوون بە مانا سیاسی‌و كۆمەڵایەتییەكەی.

پ: دکتۆر هەروەك باست كرد زمان یەكێك  لە سەرەكییترین پێوەرەكانە بۆ بوون بە نەتەوە، بەڵام ئێمەی كورد بە هۆی ئەو هەلومەرجە سیاسییەی كە كوردستان لێك دابڕاوە، زاراوەی كرمانجی سەروو لەگەڵ كەلهوڕ‌و هەورامی و زاراوەی سنەیی كە ئەردەڵانە، ئەمانە ئێستا زۆر گرفتیان بۆ زمانی كوردی سازكردووە لێك تێنەگەیشتن تەنانەت لەنێوان تاكەكانیشدا گرفت هەیە جەنابت جیاوازی نێوان زمان‌و دیالێكت لە چیدا دەبینی؟

و: هەر زمانێك لە كۆمەڵیك دیالێكت پێكهاتووە، لە هەندێ‌ زماندا جیاوازی نێوان دیالێكتەكان زۆر نییە، بەڵام لە زۆربەی زمانەكاندا چەند دیالێكتێك یان زیاتر لە دیالێكتێك بە رەوشیكی تۆزێ‌ جیاوازتردا رۆیشتوون‌و لە زمانەكە دووركەوتۆنەتە بۆیە خەڵك بە ئاسانی تێیان ناگەن. زمان‌و دیالێكت لە رووی زانستی زمانەوە جیاوازییەكی ئەوتۆیان نییە، هەر دیالێكتێك ئەگەر پێی بنووسرێت، قامووسی بۆ دابنرێ، رێزمانەكەی دیاری بكرێ‌‌و دەكرێ‌ بەرەو زمان بڕوات‌و ببێتە زمان بەڵام مەرج نییە زمانێكی پڕ بەرهەم بێت، دەشی زمانێكی نەزۆك بێ‌ ‌و لەبواری ئەدەب، فكر، فەلسەفە، زانین‌و زانست، كەمترین شتی پێ بهێنرێتە بەرهەم، بەڵام بە گشتی وەكوو پرینسیپێك فاكتەری سیاسییە، دیالێكتێك دەگۆڕێ‌ بە زمان بەڵام دیالێكتێك هەر لەبەرئەوەی جیاوازە و خەڵك تێی ناگات مانای ئەوە نییە كە دەبێ‌ ببێتە زمانێك لە پاڵ زمانی ستاندارددا، بۆ نموونە: سوێد نزیكەی 600ساڵە زانكۆی هەیە ئەوەندەش دەبێ‌ پەرلەمان و زمانی ئەدەبیی خۆی هەیە، هەتاكوو ئێستا لە ناوچەی ((دالەرنە)) هەندێ‌ شوێن هەیە كە خەڵكەكە بە زاراوەیەك دەدوێن كە سوێدییە بەڵام سوێدییەكان تەنانەت لە رستەیەكیشی تێناگەن بەڵام ئەمە نەبۆتە بەهانەی ئەوەی كە ئەو دیالێكتە ببێتە زمانێكی جیاواز. زمانی ستاندارد، خۆی كە لە رێگەی خوێندن‌و سیستمی خوێندن‌و راگەیاندن‌و دەزگاكانی ترەوە دەبێتە زمانی هاوبەشی نێوان هەمووان. نموونەیەكی تر چینە، دانیشتوانی چین یەك میلیارد زیاترە، لە چیندا بە دەیان دیالێكت هەیە كە هیچكام لەوی دیكە تێناگەن بەڵام چین یەك زمانی هەیە كە زمانی ستاندارد‌و فەرمییە، ئەو زمانە بۆتە زمانی هاوبەش، تاكە زمانی رەسمی ستانداردی چینی، كە هەموو چینییەكان لە رێگای ئەو زمانەوە دەتوانن پەیوەندی لەگەڵ یەكتر بكەن‌و پەیوەندی رۆژانەی خۆیان جێبەجێ‌ بكەن، بەڵام لەوەش زیاتر خەڵكی تایوان بە زاراوەیەكی تایبەت دەدوێن، كە زۆر لە زمانی ستانداردی چینی جیاوازە، ئەوە بۆ 60ساڵ دەچێت یان زیاترە تایوان لە چین جیابۆتەوە كەچی هەمان زمانی ستانداردی چینی بەكاردێنن، چونكە زمانی چینی بێجگە لەوەی كە سامانێكی مەزنی كولتووری پێ‌ نووسراوە، لە هەمان كاتیشدا فاكتەرێكە بۆ ئەوەی بتواندرێ‌ ئەندامانی نەتەوە بەیەكەوە كۆبكەیتەوە‌و لێك تێبگەن. زمانی ستانداردیش موڵكی هیچ زاراوە ‌و هیچ ناوچەیەك نییە، ئینسان دەبێ‌ زۆر ناوچەپەروەر‌و بەرچاوتەنگ بێت، یان شۆڤێنیزمی زاراوەیی‌و ناوچەیی توانای بیركردنەوەی لێ‌ بڕیبێت كە زمانی ستانداردی نەتەوە بە زمانی ناوچەیەك بزانێ‌، زمانی ستاندارد زمانی نەتەوەیە، سمبول‌و هێمای نەتەوەیە، كەسایەتی‌و پێناسەی نەتەوەكە دەردەخات، شێوەی بیركردنەوە‌و ئاستی بیركردنەوەی، ئاستی كولتووری‌و شارستانیی نەتەوەكە لە رێگای زمانە ئەدەبییە یەكگرتووەكەوە یان زمانە ستانداردەكەوە دەردەكەوێ. لەگەڵ ئەوەشدا ئەوانەی كە بە دیالێكتێك دەدوێن ئەگەر حەز بكەن هیچ كەسێك رێگەی لێ‌ نەگرتوون خۆ كوردستان نەبۆتە توركیا تا زمان‌و زاراوە كوشتنی تێدا بێت، هەر كەس ئازادە بە شێوە زمانەكەی خۆی دەتوانێ‌ بنووسێ‌، رۆمان بنووسێ‌، چیرۆك بنووسێ‌، شیعر بنووسێ‌، چی دەنووسێ‌، بنووسێ‌ بەڵام زاراوە لە هیچ شوێنێك ناتوانێت ببێتە جێگر یان ئاڵترناتیڤی زمانی ستاندارد.

پ: دوكتۆر بێگومان زۆر هۆكار هەن لە دروستبوونی زمانی ئەدەبیی یەكگرتوودا كاریگەری بەسوودیان هەیە‌و لە هەمان حاڵیشدا ئەگەر خراپ بە كاری بێنێ‌ زیانێكی خەسار هەڵگری هەیە بۆ زمان‌و كولتووری ئەو نەتەوەیە، یەك لەو ئامرازانە وەرگێڕانە، ئەمڕۆ لە كوردستاندا چەندین ناوەند دانراون بۆ ئەو مەبەستە كار دەكەن. وەرگێڕان ئامرازێكی گرنگە بۆ لێك تێگەیشتنی كولتووری نەتەوەكان‌و زۆر دیاردەی ئەو كولتوورانە دێنە ناو زمان‌و كولتوور‌و نەتەوەكەتەوە، بەڵام لە كوردستاندا ئێمە دەبینین دەقی زۆر ناپوخت دێتە ناو زمان‌و ئەدەبی كوردییەوە، بە رای جەنابت هۆكارەكەی بۆچی دەگەڕێتەوە، ئاخۆ نەبوونی ناوەندێكی بڕیاردەری زانستی وەرگێڕانە یا هۆكارێكی دیكە،  بە گشتی ئەو شەپۆلە وەرگێڕانە چۆن دەبینی كاریگەری لەسەر زمانی كوردی چییە؟

و: ئێمە بە داخەوە ئێستا نەلە بواری ئابووری‌و نە لە بواری زانستی، نەلە بواری كولتووری بە گشتی، پلانی دارێژراومان نییە كە بە شێوەیەكی رێك‌وپێك‌و عەقڵانی ‌و تۆكمە دارێژرابێت‌و كاری بۆ بكرێت، لەبەرئەوەی ئێمە دەبینین ئاژاوەیەكی بەربڵاو هەیە لە ژیانی ئابووری، كۆمەڵایەتی، لە سیستمی خوێندندا، هەروەها لە بواری زمان‌و وەرگێڕان لە ژیانی رووناكبیریماندا بەگشتی بۆیە ئەمە بەشێكە لەو قەیران‌و ئاژاوە كوولتوورییەی كە ئێمە تێیدا دەژین، ئەمڕۆ بە داخەوە نووسین، لە باشووری كوردستاندا بۆتە بواری پارە‌و نان پەیدا كردن، نووسین بۆتە كارێك بۆ ئیرتیزاق‌و كاسەلێسی. لە حاڵەتێكی وادا كە ئێمە دەزگایەكی وەرگیڕانمان نییە پلانێك دابنێ‌ چی بۆ كورد پێویست‌و گرنگە وەربگێڕدرێ‌ ئەمجار كەسانی پسپۆڕی خۆی بۆ دیاری بكرێ‌، ئەوەی لێرە روودەدا بەداخەوە دەڵێم زیاتر بەرماوەی وەرگێڕدراوی سەقەتی عەرەبی‌و فارسین، كە كەسانێك نە فارسی بە باشی دەزانن نەعەرەبی دەزانن دێن وەری دەگێڕن، ئەو شوێنەی بۆشی دەبەن. زۆربەیان نایدەن بە دوو كەسی پسپۆڕ‌و شارەزا بە زمانەكەدا بچێتەوە بەراوردێك بكا تا بزاندرێ‌ ئەم كەسە چۆن كارەكەی كردووە، چی خۆی لێ‌ زیاتر كردووە، یان نەیتوانیوە وەری بگێڕێ‌، لەبەرئەوە بە شێوەیەكی سەقەت‌و ناپوخت دەخرێتە بازاڕەوە، تەنیا بۆ ئەوەی بڵێن فڵان ناوەند‌و شوێن ئەمساڵ 10یا 20كتێبیان بڵاوكردۆتەوە، لەبەرئەوە بە راستی ئەمە خەتەرە بۆ سەر زمانی كوردی. من دەتوانم بە دڵنیاییەوە  بڵێم سەتا هەشتای ئەم شتانەی لەو دە ساڵەی دواییدا كراون بە كوردی بۆ ئەوە دەبن بسوتێنرێن، بۆ ئەوە دەبن كە نەهێڵی لە كتێبخانەكاندا بمێنن، نەهێڵی دەست گەنجی كورد بكەون بۆ ئەوەی بە لای كەمەوە ئەو زمانە پاراوەی لە ماڵەوە یان لە مەكتەب فێری بوون لە رێگای ئەم وەرگێڕانە سەقەتانەوە تێك نەچێت‌و كوردییەكەیان بەرەو خراپ بوون نەڕوات. لەبەرئەوە ئەم دیاردەیە ، بەشێكە لەو ئاژاوەیەی كە لە ژیانی ئێمەدا هەیە.

پ: دکتۆر دەبینین هەر لەو باسی وەرگێڕانەدا دیارە فێربوونی زمانێك وەكوو شێوەی ئاخاوتنی قسەكردنی رۆژانە لەگەڵ ئەوەی تۆ بە شێوەیەكی تۆكمەیی‌و زانستی بخوێنی‌و فێربی جیاوازییەكی زۆری هەیە، بەڵام لە كاری وەرگێڕاندا كوردی باشووری كوردستان ئێستا دێن زمانی فارسی وەردەگێڕن، ئەوە ئێستا بۆتە قەیرانێكی زۆر، بەراستی خەسار هەڵگرە كە یەكجار زەربەی لە زمانی كوردی دەدات، رەنگە ئێستا كاریگەرییەكانی دەرنەكەوێت، بەڵام لە درێژخایەندا كتێبخانەی كوردی تووشی ماڵوێرانی بكا، برادەر رۆیشتووە لەودیو تەنیا كرێكاریی كردووە ئێستا هاتۆتەوە وەرگێران دەكات، بۆ نموونە دەقی وەرگێڕاوە كە فارس دەڵێ‌ (دلم شور می زنە) ئەو دەڵێ‌ (دڵم سوێر لێ‌ دەدات) نەگەڕاوە كورد چی پێ‌ دەڵێ‌ دەڵی(دڵە كوتەمە) دیارە زۆر شتی لە و چەشنە لە ئارادا هەیە ئەمە لە درێژ خایەندا بە رای جەنابت دەبێ‌ حكوومەت بێ‌، ناوەندی بڕیاردان بێت كە ئەوانە دەست نیشانكەن، كە كێ‌ وەربگێڕێ‌ چی وەربگێڕدرێت، یان پێداچوونەوە بكرێ‌‌و بڕیارێك بدرێت لەو ناوەندانە كە ئەمە بە كەڵكی كتێبخانەی كوردی نایەت؟

و: كاتی خۆی كاك كەریم حیسامی روحی شاد بێ‌ دەیگوت: كوردی عێراق بە تەیارەش بەسەر ئێراندا تێپەڕن پێیان وایە فارسی دەزانن، راستییەكەی ئینسان كە شەرم لە خۆی نەكا شەرم لە هیچ شتێكی دیكە ناكات، كە شەرم لە ناوی خۆی، كەسایەتیی خۆی نەكات شەرم لە هیچ شتێكی دیكە ناكات، لەبەر ئەوە كەسێك فارسی‌و عەرەبی نازانێت، دێت تەنیا بۆ ئەوەی تۆزێك پارەی دەستكەوێ‌ كارێكی وا دەكات، ئەمە ئەوپەڕی بێ‌ شەرمییە، ئەمە تەنیا خیانەتێك نییە لە نووسین، لە نەتەوەكەی و خۆی، بەڵكو ئەوپەڕی بێ شەرمی‏‌و رووهەڵماڵراوییە، من پێت دەڵێم هەموو ئەو كارانە بۆ پارە دەكرێت، پارەكەش سەدی نەوەد‌و پێنجی لە حكوومەتەوەیە، دەبێ‌ سنوورێك بۆ ئەو كارانە دابنرێت، لێ‌ گەڕێ‌ سەرمایەداریی چاپ بڕیار بدات، بازاڕ بڕیار بدات كام كتێب باشە كام كتێب خراپە، كتێبێك برەوی هەیە خۆی خۆی دەناسێنێ‌، ئێمە تاكوو ئێستا بە عەقڵییەتی كۆن پێمان وایە كە كتێب چاپكردن كارێكی پیرۆزە‌و زمانەكەمان دەپارێزێت، رەنگە پێش 10ساڵ‌و 20 ساڵ‌و 40 ساڵ ئەم بۆچوونە راست بووبێت، بەڵام ئێستا ئەم جۆرە كتێب‌و بڵاوكراوانە زمانەكەمان دەكوژن ، ئەوەی بەعس‌و ئێران نەیان توانی كولتوور‌و زمانی ئێمە تێك بدەن، تێكی بشكێنن، ئێستا خۆمان لە رێگەی ئەو وەرگێڕان‌و نووسینە سەقەت‌و هەڵە‌و نابەرپرسانەوە واتێكی دەشكێنین، ئەمە دەبێ‌ بە دیسیپلین بكرێ‌، دەبێ‌ مەرجی بۆ دابنرێت، دەبێ‌ سانسۆری زمانی هەبێت، من دژی سانسۆری فكریم، بەڵام دەبێ‌ سانسۆرێكی زمان هەبێت كە رێگە نەدات، ئەم ئاژاوە‌و بێ‌ سەرەوبەرییە دروست ببێت، ئەو كاتە كەسێك كە بە تەیارە بەسەر ئێراندا تێپەریوە، یان بۆ كرێكاری چووە، یان خۆی لە ئێران  ژیاوە‌و تۆزە فارسییەك فێر بووە، جورئەت ناكا، پەنا بۆ ئەو كارە بەرێت یانی كەسێكی سوێدی ئەچێتە بریتانیا باشترین ئینگلیزی فێر دەبێ‌، بەڵام نایە وەرگێڕان بكات چونكە وەریش بگێڕێ‌ دەبێ‌ فڕێیی بدات، شوێنێك نییە، بۆی چاپ بكات چونكە ئەگەر بێتو كابرا شارەزا نەبێت لە وەرگێڕاندا دەستپاك نەبێت، خەڵك هەیە، لیژنە هەیە، پسپۆڕ هەیە، بە كتێبەكەدا دەچێتەوە، چونكە لەوێ‌ پارەیەكی مفت لە خەزێنەی حكوومەتەوە، كە موڵكی میللەتە ناخرێتەبەر دەستی كابرا، پەخشخانە‌و كەسانی پسپۆر‌و بازاڕ بڕیار دەدەن، كە ئەو كتێبە باشە یان نا، هەر پەخشخانەیەك 4 كتێبی خراپ بڵاو بكاتەوە، 4وتاری لەسەر بنووسرێت وا رسوا دەبێت‌و دادەڕووخی، بۆیە كابرا ناوەندەكەی دادەخات‌و ساحێبی وەشانخانەكە كارێكی دیكە دەكات، كەسیش نییە كارێكی بازرگانی بكات‌و كار بۆ ئەوە بكات كە دابڕووخی‌و شكست بێنێ‌، لەبەرئەوە ئەمە دەبێ‌ پرینسیپی نوێی بۆ دابنرێت، دەبێ‌ ئەو شتانەی وەردەگێردرێن، بەم شێوە پڕ لە ئاژاوەیە نەكرێت، بۆ ئەوەی شتی باش لەگەڵ شتی خراپ لێك جیا بكرێتەوە، شتی باش تۆ دوو بەرامبەر پاداشتی بدەیە، شتی خراپیش بیخە تەنەكەی خۆڵەوە، كابرا جارێك دەیكات، دووجار دەیكا،ئەگەر بۆی بڵاونەكرایەوە سەرەنجام واز دێنێت دەچێت ئیشێكی دیكە دەكا، راستییەكەی تۆ تاوان بەرامبەر ئینسانێك دەكەی فارسی نازانێ‌ دێت لە فارسییەوە وەرگێڕان دەكا ئەو وەهم ‌و خەیاڵەی لەلا دروست دەكەی كە كابرا وەرگێڕە‌ و دەتوانێ‌ لە فارسییەوە تەرجومە بكات، تۆ ئەو ئینسانەت كوشت، رێگەت نەدا، رێگای ژیانی خۆی بدۆزێتەوە. رەنگە ئەو كەسە لە بوارێكی دیكەدا زۆر پێش بكەوێ‌‌و داهێنان بكا‌و زۆر پێگەیەكی گرنگ تری كۆمەڵایەتی بەدەست بخات، لە رووی ئابوورییەوە قازانجی پتر بكا، تۆ لەو شوێنە هەڵەیە دەیهێڵیتەوە‌و بۆ خۆشی تووشی بەدبەختی دەبێ‌.

پ: دکتۆر لایەنێكی دیكەش لەسەر زمان رەنگە ئێمە بە شێوەیەكی ئاسایی‌و سەرەكی چاوی لێ  بكەین، بەڵام رۆژانە خەڵك بەردەوام، تابلۆی سەر  شەقامەكان‌و بازاڕ‌و كوچە ‌و كۆڵانەكان دەیبینن، كابرا بە عەرەبی فكری كردۆتەوە‌و بە كوردی نووسیویە، دەڵێ‌ فڕۆكەخانەی هەولێری نێودەوڵەتی روون نییە، فڕۆكەخانەكە نێودەوڵەتییە یان هەولێر؟ یا دەڵێ‌ سەروپێی حاجی قادر بە رۆنی حەسەن زیرەك نموونەیەكی زۆر كەمن لەو شتانە كە رۆژانە ئێمە بە ئاسایی دەیانبینین، بەڵام زۆر شوێن دادەنێن لەسەر بیر‌و باوەڕی خەڵك، تەواوی تابلۆكانی شاری سلێمانی‌و هەولێر ببینە یەك تابلۆ بەرچاو ناكەوێ‌ نووسرابێت پیشانگا، هەمووی نووسراوە پێشانگا، واتە ئەو هەڵانە كە بێنە ناو كولتوور و بازاڕ‌و شەقام‌و ئەندێشەی تۆوە زەربە لە زمان  دەدەن لە درێژخایەندا جەنابت ئەم رەوشە چۆن دەبینی؟

و: راستیەكەی ئەمە تەنیا بەشێك نییە لەو ئاژاوە‌و بێ‌ سەرەوبەرەی‌و بێ‌ خاوەنییەی ئەم وڵاتە،كە كەس بە مانا فراوان‌و كۆنكرێتیەكەی، خۆی بە خاوەنی نازانێت تەنیا بەشێك نییە لەوە بەڵكوو ئەوە، ئەوپەڕی بێ‌ زەوقی پێشان دەدا لە كۆمەڵی ئێمەدا، ئەوە پێشان دەدا هەموومان تا چ ئەندازەیەك بێ‌ زەوقی لەناوماندا بڵاو بۆتەوە؟ كە ئەم شتانە ئازارمان نادەن‌و دوو كەسمان هان نادەن، بچین چەند تابلۆیەكییان دابگرین‌و بیخەینە ژێر پێوە. لە هەر وڵاتێكی دنیادا شوێنی تایبەت هەیە، پارێزگا یان شارەوانی، كە سەرپەرشتی‌و كۆنترۆڵی ئەو كارە دەكەن، بەڵام زۆر بە داخەوە دەڵێم ئەم دوو دەزگایە لەبەر كاری تر‌و لەبەر كەمتەرخەمیان، لەبەر ئەوەی كە وەكوو هەموومان بەو بێ‌ زەوقیە راهاتوون، نایەنە دەنگ‌و هیچ رێوشوێنێك ناگرنە بەر، ئەگینا تەنانەت مرۆڤـ بۆی نییە بە ئارەزووی خۆی هەر ناوێكی بوێ‌ بۆ پیشانگاكەی هەڵبژێرێ‌، یانی چی بۆ نموونە پێڵاوی نالی، بۆ نالی پێڵاو فرۆش بووە؟ بۆ نموونە دەڵێم بەرگدرووی مەولەوی، مەولەوی بەرگدروو بوو، رەنگە زۆر لەوە خراپتریش هەبێت، بەڵام ئەمە بەشێكە لەو بێ‌ سەرەوبەرەییە‌و لەو بێ‌ زەوقییە گشتییە، باوەڕیشم پێ‌ بكە ئەگەر دەسەڵات پلان‌و هەیبەتێكی هەبێ‌ بە یەك مانگ دەتوانێ‌ هەر هەمووی چارەسەر بكا. لیژنەیەكی تایبەت لە كۆمەڵیك مامۆستای زانكۆ، كۆمەڵێك خەڵكی كوردیزان، هونەرمەند‌و هتد.... دادەنیشن چاوێك بە هەموو ئەو تابلۆیانەدا دەگێڕنەوە‌و چارەسەری گونجاویان بۆ دادەنێن. بەڵام بەداخەوە ئاژاوەكە ئەوەندە زۆرە كە هەموو بوارێكی ژیانی ئێمەی گرتۆتەوە.

 

تێبینی: ئەم وتووێژە پێشتر لە دوو بەش ‌و لە بەرنامەی ((رامان)) لە tishk TVوە بڵاو كراوەتەوە.