سازدانی: شەریف فەلاح

ـ وەرزنامەی زرێبار وەك گۆڤارێكی ئەدەبی، فەرهەنگی و كۆمەڵایەتی زادەی چ قۆناغ و هەلومەرجێكی فەرهەنگی و ئەدەبیی كۆمەڵگای كوردستانە و زەروورەتی چاپ و بڵاوكردنەوەی چی بوون؟

و: زرێبار زاڕۆیەك بوو زادەی ئاوەزی كۆی و عەقڵانییەتی هەرەوەزی و نیازێكی سەردەمیانە بوو لە پڕۆسەی رۆژنامەنووسی كوردیدا. كۆتایی دەهەی 60ی هەتاوی پاش پێكهێنانی ئەنجومەنی ئەدەبی مەریوان لە ساڵی (1369)ی هەتاوی لەلایەن هەندێ لە دۆستانی خەمخۆری فەرهەنگ و ئەدەبی كوردی – كە خۆیشم یەكێك لە ئەندامانی ئەو ئەنجومەنە بووم-، هەستمان بە بۆشاییەك لە نەبوونی گۆڤارێكی سەربەخۆ دەكرد لە رۆژهەڵاتی كوردستان، بە هاندانی دەستەی بەڕێوەبەری ئەوكاتەی ئەنجومەن و دۆستانیتر ئەوە بوو بۆ یەكەم جار من داخوازنامەیەكم ساڵی (1371) دایە ئیدارەی ئیرشادی مەریوان ئەوانیش رەوانەی سنە و تارانیان كرد، پاش پێنج ساڵ پێچ و خەمی ئیداری و تاوتوێ و لێكۆڵینەوەی كەسێتی، قایل بوون بە دانی ئیجازەنامەی بڵاوكردنەوەی وەرزنامەی «زرێبار» بە ژمارە و بەرواری- 11/2/1376. ئەگەرچی ئامادەكاری ماڵی پێویستمان نەبوو، بەڵام بە هاوكاریی چەندە لە چین و توێژی ئەمەكناسی مەریوانی و گیرفانی خۆمان، ئەوە بوو هەوەڵین ژمارەی زرێبار لە سەرماوەزی ساڵی (1376)ی هەتاوی كەوتە بەردەستی خوێنەرانی كورد، بە پێچەوانەی داوانامەكە دەبوا بە دوو زوانی كوردی و فارسی بڵاو كراباوە، كەچی لەسەر ویستی (ئیدارەی كولی مەتبوعات داخڵی ئیرشاد) یەكەم ژمارە بە فارسی دەرهات، دوایی بە نووسینی نامە و داخوازیتر جەختمان كردە سەر خستنەسەر زوانی كوردی و ئیجازەنامەكەیان گۆڕا بە دوو زوانی كوردی و فارسی. دەرچوونی زرێبار گوژمێكی هەڵپەدار و  پڕتەكان بوو بۆ رۆژنامەگەری رۆژهەڵات، گوڕو تینێكی بەخشی بە باری رۆژنامەنووسی كوردی، پێشوازییەكی ئەرێنی لێكرا لە لایەن رووناكبیران و شاعێران و نووسەران و هونەرمەندانەوە، لەو كاتەدا لەژێر چەتری یارمەتیی دەوڵەت تەنیا "سروە و ئاوێنە و ئاویەر" دەرئەچوون، سەرەڕای ئەمە ئەوانیش خزمەتێكی باشیان بە سەرهەڵدان و پەرەی بزووتنەوەی فەرهەنگی و ئەدەبیی رۆژهەڵات كرد، بەتایبەت گۆڤاری سروە كە یادگاری نەمر مامۆستا هێمنە.

 

ـ قۆناغەكانی چاپ و بڵاوكردنەوەی زریبار چۆن دابەش دەكەن و هۆكارەكانی لاوازیی و هەروەها بەهێزیی زریبار لە چیدا دەبینی؟

و: زرێبار وەك هەر چاپەمەنییەكی تر قۆناغی جۆراوجۆری بڕیوە تا بگاتە ئاستی سەقامگیری. بڵاڤۆكێكی سەربەخۆیە، بۆیە تارادیەك تووشی ناڕیتمی و ناڕێكوپێكی لە فۆڕم و ناوەڕۆكدا هاتووە. تا ژمارە پێنج وەك وەرزنامە بڵاو ئەكرایەوە، كە قۆناغێكی دۆڵەمەند بوو بۆ زرێبار وەك ئاماژەم پێدا، لە رۆژهەڵاتدا دەنگی دایەوە. دەستەی نووسەران زۆر بە دڵسۆزانە هەرمان و بەرخۆدانیان دەكرد و خوێنەرانیش پاڵپشتمان بوون. بەپێی نیاز لە ژمارە (6)ەوە بوو بە دوو هەفتەنامە، پاش ماوەیەك بەهۆی تەنگەژەی ماڵی، كرایە مانگنامە، دوایی گۆڕدرا بە وەرزنامە. چەند جار لەلایەن بەرپرسانی دەوڵەتیەوە، هوشداری درا بۆ ئەوەی بیبەسن، بەڵام من كۆڵم نەدا، بۆ ئەوەی دڵی زرێبار لە ترپە نەكەوێ و نەخنكنرێت، بە بەرخۆدان و خستنەگەڕی هەوڵ و تەقالای زۆر و پاڵپشتی خوێنەرانی سەقامگرتووی زرێبار، كاری هەموو ئەندامانم دەكرد، لە ژمارەی (15)ەوە تاژمارە (53) خۆم بە تەنیا گۆڤارەكەم لێدەدا: نووسینی سەروتار، وتاری جۆراوجۆر، وەرگێڕان و ئەركی تایپكردن و سەفحەئارایی و ئەركی ماڵی و هاتووچۆی چاپخانە و ... بەڕاستی كارێكی قورس و دژوار و پڕ ئاستەنگ بوو. لە ژمارە (54)ەوە زرێبار پێی نایە نێو خولێكی نوێوە كە رەنگە هەرمانەكەمان لە رۆژنامەنووسیی رۆژهەڵات لە بواری رۆشنبیری و هزراندا، كەم وێنە بووبێ، ئەویش لە كاتێكدا كە هەست بە وەستانێكی بەرچاو لەم بوارەدا دەكرا.

 

دەستەی دامەزرێنەر، هاوكاران و دەستەی نووسەران هەتا ئێستا كێ بوون و چۆنییەتی چاپ و بڵاوبوونەوە لەباری داراییەوە چۆنە؟

و: دەستەی نووسەران سەرەتا: كاك رەوفی مەحموودپوور(تا ژمارەی14)، كاك ئەنوەری رەوشەن(تا ژمارەی 3) و كاك جەلیل عەباسی بوون. كاك جەلیل زوو دەستی لەكار كێشایەوە، بەڵام كاك رەوف و كاك ئەنوەر تا چەند ژمارە وەك دەستەی نووسەران كاریان دەكرد و زەحمەتی ئەوتۆیان كێشا. پاشان كاك ئازاد رۆستەمی لە ژمارە(4 تا 11) بوو بە ئەندامی شۆرای نووسەران. كاك ئیبرایمی ئەحمەدی نیا و عەزیزی ناسری لە ژمارە(4 تا 14)ش بوون بە ئەندامی شۆرای نووسەرانی زرێبار و زەحمەتی ئەوتۆیان كێشا. كەچی دوایی هەركام بە هۆكارگەلێكی جۆراوجۆرەوە لە زرێبار نەمان.

ئێستا كە ئەم دیمانە ئەنجام ئەدەین، ستاف و دەستەی نووسەرانی زرێبار ئەمانەن: «كاك مەسعوودی بینەندە، كاك عەلی دلاویز و حەمزەی محەمەدی و خۆم وەك بەرپرس و خاوەن ئیمتیاز و هەمیش ئەندامی دەستەی نووسەران». لە «ژمارە 77-78 كاك رەزا شەجیعی، مەهدی رەزایی و كامران رەحیمی» هاوكاریمان ئەكەن وەك دەستە نووسەران. لەباری ماڵییەوە تەنگەژەی زۆرمان هەیە. یەكێك لە هۆكارەكانی زرێبار كە ناڕێكوپێك دەرئەچێ و لە ماوەی دیاریكراودا بڵاو ناكرێتەوە، دەگەڕێتەوە بۆ باری دارایی كە خەرجەكەیمان پی هەڵناسووڕِێ. هەر ژمارەیەك دەرئەكەین ئەبێ بخایەنین تا لەم شار و لەو شار پارەی فرۆشی كۆ ببێتەوە و ئینجا كەموكوڕیەكەی لە گیرفانی خۆمان تەواوی كەین و دیسان خۆمان تەیار بكەینەوە بۆ لێدانی ژمارەیەكیتر. ئەمە سووڕی دەرچوونی زرێبارە.

 

 ماوەی چەند ساڵێكە زرێبار وەك فایلی تەخەسوسی و بە ئاراستەی لێكۆڵینەوەیی و شیكاری چاپ دەبێت، لەبەرچی وایە؟

و: زرێبار مەودای وەرزنامەیە. دەبوا ئاراستەی فۆڕم و نێوەڕۆكی بگۆڕدرایەت. بۆیە ویستمان بەو شێوە رێخۆش بكەین بۆ خوێنەری سەقامگرتووی خۆی. بەتایبەت نێو چینی توێژكار و خوێندكارە نوخبەكاندا كە هەرمانی جیدی و زانستیی و ئاكادێمیانەی خوێندنی باڵا دەكەن. ئەم خولە لە پاییزی (1383)ی هەتاوی دەستی پێكردووە و تا ژمارە (80-79) بڵاو كراوەتەوە كە فایلی تایبەت بە«نالی» شاعیری گەورەی شێعری كلاسیكی كوردی بوو و فایلی بەهاری (92)یشمان «لێكدانەوەی رەوتی مێژوو نووسیی كوردستان»ە. گۆڤارەكە بە مێتۆدی شیكاری-لیًكۆڵینەوەیی دەرئەچێ، لاپەڕەكانی رَێژەی سەرە و تیراژیشی ئیدئال و دڵخۆشكەرە. هەر ژمارەیەك فایلی تایبەتی- شارەزایی خۆی هەیە كەلە ژمارەی پێشوویدا تەوەرەكانی بۆ بەردەنگ رادەگەیەنرێت، بۆ ئەوەی نووسەران دەرفەتی باشیان ببێت بۆ نووسینی بابەتەكە. ئەم هەلمانە بە باشی قۆستۆتەوە و پێوەندی و هاریكاریی باشمان لەگەڵ یەكدا هەیە.

 

ـ پێت وایە زرێبار هەتا چەند توانیویە وەڵامدەرەوەی ویستە ئەدەبی و فەرهەنگییەكانی كۆمەڵگای كوردستان بێت؟ پێگەی زرێبار و رۆژنامەگەریی رۆژهەڵات لە جەرگەی رۆژنامەگەریی كوردیدا چۆن لێكدەدەیتەوە؟

و: وەك سەرەتا پێتانی عەرز بكەم كە ئەم پێشەكیە زۆر پێویستە. دوای شۆڕشی گەلانی ئێران بەهۆی ئاڵۆزیی هەندێ پارامێتری سیاسی و ...یەوە بۆ ماوەی شەش حەوت ساڵ باری رۆشنبیری- رۆژنامەوانی لە رۆژهەڵاتدا ئیزولە و تەنگپێهەڵچن كرا، هەڵبەت ئەم وتە بە مانای ئەوە نییە كە پێشتر ئەم رەوتە ئەكتیڤ و چالاك بووە، مەبەست ئەوەیە چاوەڕوانی ئەوە ئەكرا كە دوای شۆڕشی گەلان، دۆخی رۆشنبیری و رۆژنامەوانی پێی بنایەتە نێو فازێكی نوێوە، بەڵام سەد مەخابن ئەم دۆزە روایە نەهاتە دی، هەموو چالاكییەك، مۆراڵی گوتاری سیاسی بۆ پێوانە ئەكرا و لەو فەزایەدا بەرپەڕچی ئەدرایەوە. مامۆستا هێمن بە دۆز و پەیلوا(بۆچوون)ێكی هێمنانە و ئاشتەوایی و پاڵپشتی یاسایی بە بیانووی دانانی (سروە) دەراوێكی بۆ راگەیاندنی دەنگە شیعری و ئەدەبییەكان كردەوە كە بڵاڤۆكێكی فەرهەنگی- ئەدەبی رووت بوو. لۆژیكی دۆخەكەش ئەمەیە ئەویست. بە كردنەوەی ئەم رایەڵە قەڵەمەكان هاتنە گۆ و دەنگەكان كەوتنە جریوە، واتە رەوتێكی ئەدەبی لە موكریانەوە هاتە ڤەشان، دەقگەلێكی رووتی فەرهەنگی- ئەدەبی لە حەوزەی فەرهەنگ و ئەدەبدا لە دایكبوون و دوایی دەنگی نۆژەن هەر لە سروەوە سەریانهەڵدا، كۆڕە ئەدەبی و فەرهەنگییەكان لەملاو لەولای رۆژهەڵاتەوە هاتنە دەسپێكرن و سەوزبوون، گۆڤاری ئاوێنەش بە پاڵپشتی دەوڵەتی و مەبەستی خۆیەوە هاتە گۆڕەپان، ئەویش بە پێچەوانەی ویستی هەندێ بە بۆنەی حزووری كاریزمای كاك «عەلی فەیلی» كاردانەوەی ئەرێنیی خۆی چەسپاند، (ئاویەر)یش، بوو بە رایەڵی هەندێ هەناسە و دەنگی ئەدەبیتر، بەڕای من بەرگی سەركەوتن بەدەست پێنووس بەدەستانەوە بوو كەلە حەوزەی ئەدەبدا دەیانەویست نیازە فەرهەنگی- نەتەوایەتییەكانی گەلەكەیان پێناسە بكەن و كاردانەوەی ئەرێنی لە سەر هزر و مێشكی كۆمەڵگەدا دابنێن و بە رووكردی (هێما و خوازە و دركەو مێتافۆڕ)، دەنگەكانیان دەربڕن. بە پەیلوا (بۆچوون)ی من رەنگە لە مێژووی ئەدەبی كوردیدا هیچكات بە قەدەر ئەم سەروبەندە رێژەی ئەدەبی ئێمە"سیمبولیك" و هێماخواز نەبووبێ، ئەگەر ئەم دۆخە زەمەنییە بە"بزاڤی سیمبولیزم لە ئەدەبی كوردیی رۆژهەڵات" نێودێر بكەین زۆر لە رێسای لۆژیكی ئەدەبی بە دوور نەبووگین. لە 2ی جۆزەردانی (76)، بە تێكڕا رۆژنامەگەری لە ئێراندا پێدەنێتە نێو فەزایەكی نوێوە، رۆژنامە كوردییەكان ئەم دۆخە دەقۆزێتەوە، ئەگەرچی 5 ساڵ پێشتر (1371) داوای ئیمتیاز و ئیجازەنامەی دەرچوونی زریبار كرابوو و مانگی گوڵانی (1376) واتە بەرلە هاتنەگەڕی دووی جۆزەردان لەلایەن بەڵێندەرانەوە، بەڵێنی بڵاوبوونەوەی وەردەگرێ، بەڵام لەو كەشوهەوا سیاسی- فەرهەنگییە دایە- فارس وتەنی كە دوایی دەبێتە «سوبحی كازب، صبح كازب»- زرێبار بە لۆژیك و رێبازی عەقڵانیی خۆی، وەك ئەوەڵین ئەزموونی رۆژنامەگەری لە بواری ئەدەب و روشنبیریی سەربەخۆ تا رادەیەك گوڕوتینێكی  بەخشیە رۆژنامەگەری رۆژهەڵات و پەیامێك بوێرانە و بزێوانە بۆ ئاراستەی كۆمەڵگەی كوردەواری. ئەم قسە رەنگە تۆزی قورس بێ، بەڵام واقعێك بوو باری ئەدەبی ناوخۆی كوردستان ئەویش ئەوە بوو، تا رادەیەك فەزاكە بۆ رۆژنامە نووسیی سەربەخۆ، سامی دەشكێت و دوابەدوا گۆڤار و حەوتوونامە و شیتیتر وەك (مەهاباد، ئاشتی و سیروان و رۆژهەڵات و ئاسۆ ...) و ...لەدایك دەبن. خوێندكارانی كورد لە زانكۆكاندا، چالاكیی روژنامەوانی ئەنجام ئەدەن، لە زۆربەی شارەكانی ئێران خوێندكاران بزاڤێكی روژنامەنووسی دەست پێدەكەن، هەر زانكۆیەك بڵاڤۆكێكی تایبەت بە خۆی دەردەكات و بە چییەتی زوانی كوردی دەیڕازێنێتەوە. و...؟! زێدەرۆییە ئەگەر بڵێم ئەمە هەموو كاریگەرییە هینی زرێبار بووە، نە بەڵكوو بە تێكڕا، بڵاوكراوە كوردییەكانی كوردستانی ئێران بە نییەتی خزمەت بە هزری نەتەوەیی و باری مەعریفی و رۆشنبیری كوردییەوە هاتوونەتە گۆڕەپان بە شێوەیی رێژەیی توانیویانە روڵێكی باشیان هەبێ لە هزراندن و نەهادینەكردنی باری رۆژنامەنووسیی كوردی. ئەوە روانگەی منە و ئەبێ خوێنەریش لەم بوارەدا رای خۆیان دەربڕن و باری رەوتەكە هەڵسەنگێنن و بۆ من بەڵگە روانگەی ئەوانە.

ـ كار و چالاكی و پلانی داهاتووتان بۆ باشتر كردنی گۆڤاری زرێبار چییە؟

و: ئەگەر بە شێوەی ئاسایی كارەكان ئاوەها كەلە مێشكمان دایە بەرەو پێش بڕوات و تەنگەژەی ماڵی دەست و باڵمان نەبەسێ و كێشەكانمان لەم بوارەدا بە چەشنێك بڕەوێتەوە و دیترانیش بەرۆكمان نەگرن ئەم رەوتە بەردەوام ئەكەین. بۆمان روونە كە زرێبار بە ئاوەها بەرنامە و لۆژیكێتیی عەقڵانی- زانستی- شارەزاییەوە باشتر گاریگەری هەیە بۆ كاناڵیزەكردنی بەستێنی هزر و پەیلوا فرەچەشنەكان تا چنگاوەش بوون لەگەڵ هەندێ دیاردەی درۆشمئامێز و سواربوون و تێكەڵبوون لەگەڵ شەپۆلی هەستامێز و  خنكێنەر ...

 

پڕۆفایل:

عادڵ محەمەدپوور، لەدایكبووی ساڵی 1336ی هەتاویی مەریوانە و پلەی خوێندەواری ماستەری زمان و ئەدەبی فارسییە و لە زانكۆ ماوەیەكی زۆر مامۆستا بووە. ئێستا جگە كاری رۆژنامەنوسی خەریكی لێتۆژینەوەی ئەدەبیی و زمانەوانییە. خاوەنی چەند بەرهەمە لە حەوزەی زوان، رەخنە و لێكۆڵینەوەوەی ئەدەبی، رۆشنبیری  و جوانخاسیی شێعری كوردی وەك:

الف) ئەم بەرهەمانەی چاپ و بڵاو كراونەتەوە:

1 ـ سرود خزان، تحلیل انتقادی- سبك شناسی اشعار بیسارانی، فارسی، 1381ه.ش

2 ـ شەبەنگی زوانی كوردی هورامی لە گاساكان تا...، مێژوویی- زوانە‌وانی، سلیمانی، چاپخانە بابان، 2008.

3 ـ تێڕوانینیكی نوێ بو هیرمنۆتیك و راڤە‌ی ئەدە‌بی، وەرگێڕان لە فارسییەوە بو كوردی، چاپ و بڵاوكردنەوەی سلیمانی، 2009.

4 ـ سۆزی لیریكا لە ئە‌زموونی شیعری كوردیدا، راڤە‌كاری تیۆریكی شیعری كوردی، ناشر احسان، 1388ی هەتاوی.

5 ـ رەنگاڵە، لێتوژینەوەیی، تیۆریكی، رەخنەوانی و روانگەی ئەدەبی، چاپخانەی ئاكام، سلێمانی 2012.

ب)ئامادەی چاپن:

1 ـ روزنامەهای كوردی و بازشناسی ساختاری ان‌ها (بیبلوگرافی نشریات كُردی)- بە زوانی فارسی

2 ـ تەرح، قۆناغ شناسی شیعری كوردیی هورامی تا ئەمڕۆ بە زوانی فارسی (لە چاپخانە دایە).

3 ـ كولتووری هورامان(1).

تێبینی: ئەم دیمانەیە لە سەرەتای دەیەی نەوەدی هەتاوی ساز کراوە